{"id":115,"date":"2012-03-14T21:48:12","date_gmt":"2012-03-14T19:48:12","guid":{"rendered":"http:\/\/lh.one.pl\/?p=115"},"modified":"2013-03-24T18:39:51","modified_gmt":"2013-03-24T16:39:51","slug":"mord-zydow-pod-malcanowem","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/?p=115","title":{"rendered":"Mord \u017byd\u00f3w pod Malcanowem"},"content":{"rendered":"
Pomniki, inskrypcje nagrobne, obok \u015bwiadectw pisanych, fotografii, przedmiot\u00f3w codziennego u\u017cytku mog\u0105 by\u0107 ciekawym tropem minionej rzeczywisto\u015bci, zapomnianych wydarze\u0144 z historii rodziny czy te\u017c regionu. Jednym z zagadnie\u0144 czekaj\u0105cym wci\u0105\u017c na rzetelne opracowanie jest sprawa zag\u0142ady \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci w \u0141ukowie, w okresie II wojny \u015bwiatowej oraz cmentarza \u017cydowskiego pod \u0142ukowsk\u0105 wsi\u0105 Malcan\u00f3w, gdzie z r\u0105k okupanta zgin\u0119\u0142y setki naszych starszych braci w wierze.<\/blockquote>

\u017bydzi stanowili po\u0142ow\u0119 \u0142ukowian<\/h3>\n

W 1939 r. \u0141uk\u00f3w liczy\u0142 prawie 13 tys. mieszka\u0144c\u00f3w. Spo\u0142eczno\u015bci\u0105 mocno wpisuj\u0105c\u0105 w \u0142ukowski krajobraz byli \u017bydzi, stanowi\u0105cy oko\u0142o po\u0142owy \u0142ukowian. Starozakonni posiadali sklepy, w\u0142asne stowarzyszenia, bibliotek\u0119, gazety, synagog\u0119, cmentarz. R\u00f3\u017cni byli to \u017bydzi: bogaci i biedni, przestrzegaj\u0105cy tradycji i przepis\u00f3w chasydzi, jak r\u00f3wnie\u017c \u017bydzi post\u0119powi, nienosz\u0105cy tradycyjnych ubior\u00f3w, pr\u00f3buj\u0105cy odgrywa\u0107 w hierarchii spo\u0142ecznej miasta znacz\u0105c\u0105 rol\u0119, jako lekarze, funkcjonariusze samorz\u0105du miejskiego lub cho\u0107by rzemie\u015blnicy kupcy i przemys\u0142owcy. Aktywno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w obserwowano prawie we wszystkich dziedzinach gospodarki. Materia\u0142y budowlane nabywano w firmie braci Cukierman, artyku\u0142y papiernicze wsklepie Finkelstein\u00f3w, obuwie u Dawida Gastmana, zbo\u017ce odstawiano do m\u0142yna Borensztaj\u00f3w, ubranie szyto u krawca Kwiata, a s\u0142owo pisane drukowano w drukarni Klejnmana. Ostra niekiedy rywalizacja pomi\u0119dzy kupiectwem polskim a \u017cydowskim w okresie mi\u0119dzywojennym nie zburzy\u0142a budowanych przez setki lat dobros\u0105siedzkich stosunk\u00f3w pomi\u0119dzy obydwoma narodami. \u017bydzi nie czuli si\u0119 w \u0141ukowie obco. Tutaj zak\u0142adali rodziny, tutaj przychodzi\u0142y na \u015bwiat ich dzieci, tutaj w ko\u0144cu zostawiali na cmentarzach cz\u0105stk\u0119 siebie, odchodz\u0105c do wieczno\u015bci. Dzisiaj, kilkudziesi\u0105t lat po wojnie, coraz cz\u0119\u015bciej zdajemy sobie spraw\u0119, \u017ce nie mo\u017cna przedstawi\u0107 historii kraju, miasta i spo\u0142eczno\u015bci bez dziej\u00f3w ludno\u015bci moj\u017ceszowej. Nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o II wojnie \u015bwiatowej, nie wspominaj\u0105c o Holokau\u015bcie – zaplanowanej, systematycznie przeprowadzonej eksterminacji milion\u00f3w dzieci, kobiet i m\u0119\u017cczyzn. Powodem ich prze\u015bladowania i zabicia by\u0142o, o zgrozo to, \u017ce urodzili si\u0119 w\u0142a\u015bnie \u017bydami.<\/p>\n

Zbiorowe mogi\u0142y<\/h3>\n

Najwi\u0119ksze akcje eksterminacyjne ludno\u015bci \u017cydowskiej w \u0141ukowie przeprowadzono jesieni\u0105 1942 r. i w maju 1943 r. Przypadki egzekucji zdarza\u0142y si\u0119 te\u017c w pierwszych latach okupacji. W lesie niedaleko pod\u0142ukowskiej wsi Malcan\u00f3w, kilometr od szosy do Radzynia Podlaskiego do dzi\u015b zachowa\u0142o si\u0119 kilka nagrobk\u00f3w zamordowanych \u017byd\u00f3w. Ten niewielki, zalesiony dopiero po wojnie obszar upatrzyli sobie Niemcy ju\u017c na pocz\u0105tku wojny. By\u0142 dla nich miejscem dogodny ze wzgl\u0119du na niewielkie oddalenie od miasta. Egzekucji cz\u0119sto dokonywano w \u0141ukowie, po czym cia\u0142a zabitych wywozili pod Malcan\u00f3w wyznaczeni do tego furmani. Zdarza\u0142o si\u0119 te\u017c, \u017ce dzisiejsz\u0105 ulic\u0105 Wyszy\u0144skiego, \u015awidersk\u0105 i Domaszewsk\u0105 p\u0119dzono prze\u015bladowanych na wspomniane miejsce zbrodni i tam ich rozstrzeliwano. Ofiary wrzucano do uprzednio wykopanych row\u00f3w. Po zape\u0142nieniu zbiorowych mogi\u0142 cia\u0142a cz\u0119sto uk\u0142adano na kszta\u0142t kopc\u00f3w, przysypuj\u0105c je jedynie cienk\u0105 warstw\u0105 piasku. Daty \u015bmierci widniej\u0105ce na powojennych nagrobkach z Malcanowa potwierdzaj\u0105, \u017ce chowano tam, je\u015bli mo\u017cna to tak nazwa\u0107 jeszcze przed likwidacj\u0105 getta na jesieni 1942 r., a mianowicie: 09.08.1941 r., 29.10.1941 r., 06.01.1942 r., 13.01.1942 r., 30.04.1942 r. (data ta powtarza si\u0119 w przypadku czterech os\u00f3b) oraz 07.05.1942 r. Niestety, nie jest mo\u017cliwe dok\u0142adne okre\u015blenie ile ofiar kry\u0142a w sobie ziemia pod Malcanowem. Szacuje si\u0119 jedynie, \u017ce zabito w tym miejscu przesz\u0142o 1.000 os\u00f3b, najwi\u0119c\u0119j w okresie likwidacji wt\u00f3rnego getta wiosn\u0105 1943 r. Ostatnie ofiary egzekucji masowych na tym cmentarzu, kiedy zape\u0142niono ju\u017c zbiorowe mogi\u0142y, nie by\u0142y nawet grzebane. Cmentarz, jak napisa\u0142 jeden z \u0142ukowian by\u0142 wtedy “jakby ogromnym pobojowiskiem, gdzie \u017cerowa\u0142y wrony i kruki i pl\u0105drowa\u0142y hieny w ludzkiej postaci”<\/strong>. 27 lutego 1944 r. Niemcy zamordowali pod Malcanowem rodzin\u0119 Keselbrener i jest to prawdopodobnie ostatnia egzekucja dokonana w tamtym miejscu.<\/p>\n

\"\"<\/a>\"\"<\/span><\/div>
\"\"<\/a>\"\"<\/span><\/div>

Ocalali \u017bydzi nad szcz\u0105tkami pomordowanych wsp\u00f3\u0142braci na polach malcanowskich
( \u0179r\u00f3d\u0142o: publikacja “Le Livre de Lukow.” )<\/em><\/center><\/p>\n

Trudno dzi\u015b stwierdzi\u0107 ilu \u017byd\u00f3w przebywa\u0142o w \u0141ukowie podczas okupacji. Byli tu wszak starozakonni, przedwojenni mieszka\u0144cy \u0141ukowa, ale r\u00f3wnie\u017c \u017bydzi z okolicznych wiosek, miast, z Nasielska, Serocka, Suwa\u0142k a nawet ze S\u0142owacji. Niestety, nie da si\u0119 te\u017c poda\u0107 dok\u0142adnej liczby os\u00f3b wywiezionych do Treblinki oraz przedstawi\u0107 pe\u0142nej listy ocalonych od zag\u0142ady. Ci, kt\u00f3rzy doczekali ko\u0144ca wojny, po uporz\u0105dkowaniu spraw maj\u0105tkowych, zazwyczaj opuszczali miasto, udaj\u0105c si\u0119 na emigracj\u0119.<\/p>\n

\"\"<\/a>\"\"<\/span><\/div>

Ekshumacja i poch\u00f3wek ofiar holokaustu. Pola malcanowskie 1949 r.<\/em><\/center><\/p>\n

Po latach przyby\u0142e do \u0141ukowa rodziny zamordowanych tutaj \u017byd\u00f3w i cz\u0119\u015b\u0107 szcz\u0105tk\u00f3w \u015bmiertelnik\u00f3w z Malcanowa spocz\u0119\u0142a pod pomnikiem upami\u0119tniaj\u0105cym ofiary eksterminacji, wybudowanym przy ulicy Warszawskiej, na miejscu przedwojennego cmentarza \u017cydowskiego. Kilkustopniowy obelisk, obudowany macewami i zwie\u0144czony gwiazd\u0105 Dawida stanowi dzi\u015b dla wielu mieszka\u0144c\u00f3w \u0141ukowa jedyny dow\u00f3d pobytu w \u0141ukowie ludno\u015bci wyznania moj\u017ceszowego.<\/p>\n

Autor: Tomasz Borkowski<\/em>
\nWsp\u00f3lnota nr 48 (101) 2006 r.<\/em><\/p>\n

\n
Obelisk przy ulicy Warszawskiej, upami\u0119tniaj\u0105cy ofiary holokaustu.<\/h6>\n