![\"\"](\"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/02\/lukow-rodzina-keselbrener01.jpg\" "\\"\\"")
<\/a><\/span><\/div>Keselbrenerowie przed wojn\u0105 “Wydarzy\u0142o si\u0119 to w nocy 27 lutego 1944 r. Data ta na zawsze wyry\u0142a si\u0119 w mojej pami\u0119ci, a moje serce powiedzia\u0142o mi: Zemsta!”<\/p>\n \u0179r\u00f3d\u0142o: Le Livre de Lukow…, s. 130-134<\/em><\/p>\n Rodzina Keselbrener, to znaczy rodzice i 7 dzieci (3 synowie i cztery c\u00f3rki). To by\u0142o w 1929 roku w mie\u015bcie Kock, gdy si\u0119 spali\u0142 m\u0142yn, kt\u00f3ry posiadali\u015bmy. Przeprowadzka do miasta \u0141ukowa. Ojciec m\u00f3j, Lejb, kupi\u0142 przy ulicy Radzy\u0144skiej w \u0141ukowie drugi m\u0142yn, w okolicy polskiej. Warunki by\u0142y przyjacielskie. Ja osobi\u015bcie mia\u0142em tylko koleg\u00f3w Polak\u00f3w, jak na przyk\u0142ad Zbyszek Zn\u00f3j. Przed wojn\u0105 w \u0141ukowie [by\u0142] antysemityzm. By\u0142o 16 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w, 50% \u017byd\u00f3w. By\u0142o bardzo du\u017co b\u00f3\u017cnic \u017cydowskich, g\u0142\u00f3wna synagoga by\u0142a przy ulicy \u017cydowskiej. By\u0142y cztery szko\u0142y powszechne, jak na przyk\u0142ad Widziszkowic i kierownik pan Cetnarski. W tych szko\u0142ach \u017bydzi i Polacy uczyli si\u0119 razem. W gimnazjum przy ulicy doktora Ch\u0105ci\u0144skiego ko\u0142o ko\u015bcio\u0142a, do tego gimnazjum mog\u0142o si\u0119 dosta\u0107 tylko dw\u00f3ch \u017cydowskich student\u00f3w. Z wybuchem wojny \u015bwiatowej 1\/9\/1939 mi\u0119dzy \u017bydami i Polakami zmieni\u0142o si\u0119 radykalnie. Polacy zbli\u017cyli si\u0119 do Niemc\u00f3w w sprawie \u017cydowskiej. Pomagali w zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w. Ja sam widzia\u0142em, jak wyprowadzili 600 \u017byd\u00f3w z placu przy zarz\u0105dzie miejskim, boso, bez obuwia, w zimie, na ulicy doktora Ch\u0105ci\u0144skiego, w kierunku cmentarza Malcan\u00f3w, a Polacy stali na chodniku i pluli na \u017byd\u00f3w prowadzonych na \u015bmier\u0107. Ja osobi\u015bcie to widzia\u0142em, bo by\u0142em schowany na strychu i przez dziur\u0119 wygl\u0105da\u0142em. <\/p>\n Przedwojenna ksi\u0105\u017ceczka wojskowa Jakowa (w\u00f3wczas Jankiela) Keselbrenera Getto \u017cydowskie by\u0142o od placu magistratu, prawa strona ulicy Jatkowej do ulicy Kana\u0142owej i p\u00f3\u0142 ulicy Kana\u0142owej. W tym getcie od listopada [1942] do maja 1943 by\u0142a likwidacja getta i setki \u017byd\u00f3w zabitych. Mog\u0119 za\u015bwiadczy\u0107, \u017ce w tym czasie Polacy \u0142apali \u017byd\u00f3w i prowadzili za kilo cukru do gestapo. Ja osobi\u015bcie wychodzi\u0142em z getta, \u017ceby przynie\u015b\u0107 troch\u0119 \u017cywno\u015bci dla rodziny. Raz zapomnia\u0142em zdj\u0105\u0107 opask\u0119 i 3 ch\u0142opc\u00f3w z\u0142apa\u0142o mnie, nagle przy \u015bwietle. Widzia\u0142em mego koleg\u0119 Zbyszka i powiedzia\u0142em: “Zbyszek, ty mnie prowadzisz na \u015bmier\u0107?”. On si\u0119 odwr\u00f3ci\u0142: “Oj, to przecie\u017c Jankiel, zostawcie go”.<\/p>\n Zlikwidowali getto 2\/5\/1943. Moja rodzina ten dzie\u0144 prze\u017cy\u0142a w piwnicy. W nocy poszed\u0142em zobaczy\u0107, czy nie znale\u017ali ich. Wyprowadzi\u0142em ich do zagajnika Przy\u015bwiderskiego, tam zostali\u015bmy przez 1 dzie\u0144. Przyszed\u0142 do nas s\u0105siad, \u017byd Szmuel ze wsi Dminin. Pyta\u0142, czy mamy troch\u0119 pieni\u0119dzy, to on nas zaprowadzi do znajomego Polaka ze wsi, got\u00f3w nas ukry\u0107. Ten pan zrobi\u0142 schron w oborze i tam ukrywali\u015bmy si\u0119 kilka miesi\u0119cy. Nie wolno by\u0142o, \u017ceby kto\u015b z s\u0105siad\u00f3w nas widzia\u0142. Ja w tym czasie mia\u0142em brata starszego ode mnie i gospodarz (…) chcia\u0142 nas do\u0142\u0105czy\u0107 do partyzant\u00f3w polskich. Wszystkie ulotki partyzant\u00f3w, kt\u00f3re otrzymywali przez radio angielskie, i ostatnia ulotka, kt\u00f3r\u0105 nam ja sam czyta\u0142em, [informowa\u0142y], \u017ce rz\u0105d polski w Londynie kaza\u0142 wyko\u0144czy\u0107 \u017byd\u00f3w z naszej okolicy. Zosta\u0142o wszystkiego oko\u0142o 40 \u017byd\u00f3w. Bolszewicy zbli\u017cali si\u0119 do granic polskich i nasz gospodarz (…) powiedzia\u0142, \u017ceby\u015bmy szukali innego miejsca, bo on si\u0119 obawia\u0142 nas trzyma\u0107. <\/p>\n W tym czasie odwiedzi\u0142o nas (…) dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w z broni\u0105 i prosili\u015bmy ich, \u017ceby nam znale\u017ali inne miejsce. Wzi\u0119li mnie ze sob\u0105 szuka\u0107 miejsca. Ch\u0142opcy \u017cydowscy nazywali si\u0119 Mosze Wi\u015bnia i Josef \u015amietanka. [By\u0142o] to 25\/2\/1944 roku. Po dw\u00f3ch dniach przyszli\u015bmy do gospodarza [w Kownatkach] i, siedz\u0105c wieczorem w kuchni, zrobi\u0142o si\u0119 \u015bwiat\u0142o w oknach. By\u0142 to napad organizacji polskiej do wyko\u0144czenia \u017byd\u00f3w, co si\u0119 ukrywali. To by\u0142 pierwszy napad z broni\u0105, tylko Polacy nie wiedzieli, \u017ce \u017bydzi maj\u0105 bro\u0144. Zacz\u0119li strzela\u0107. Wi\u0119c nie by\u0142o rady, otworzyli\u015bmy drzwi z obory i koledzy \u017bydowie te\u017c zacz\u0119li strzela\u0107. Uda\u0142o im si\u0119 zabi\u0107 4 Polak\u00f3w. To byli akowcy. Jeden z naszych zosta\u0142 raniony, wi\u0119c poszli\u015bmy pom\u00f3c go obanda\u017cowa\u0107. Ja wzi\u0105\u0142em 2 karabiny od zabitych i chcia\u0142em lecie\u0107 wyj\u0105\u0107 rodzin\u0119, ale koledzy nie dali mi i\u015b\u0107 samemu. Jak obanda\u017cuje si\u0119 koleg\u0119, p\u00f3jd\u0105 wszyscy razem. Id\u0105c z rannym, spotkali\u015bmy dow\u00f3dc\u0119 tej grupy, co do nas strzelali. Ch\u0142opcy chcieli go zabi\u0107, to on powiedzia\u0142, \u017ce jak zostawimy go przy \u017cyciu, to on daje s\u0142owo honoru, \u017ce wi\u0119cej \u017byd\u00f3w nie b\u0119d\u0105 zabija\u0107. I my uwierzyli\u015bmy, ale 15 minut potem us\u0142ysza\u0142em krzyki mojej rodziny. Zabili ca\u0142\u0105 moj\u0105 rodzin\u0119, razem 8 os\u00f3b. To by\u0142o 27\/2\/1944 roku. <\/p>\n Po wyzwoleniu spotka\u0142em w \u0141ukowie dziewczyn\u0119, c\u00f3rk\u0119 (…) [gospodarza]. Pozna\u0142em, \u017ce ona nosi \u017cakiet mojej siostry Miriam. Powiedzia\u0142em dziewczynie, \u017ceby zdj\u0119\u0142a ten \u017cakiet, bo jest mojej siostry. Na \u017cakiecie by\u0142y 2 dziury i plamy krwi. Prosi\u0142em, \u017ceby kto\u015b z rodzic\u00f3w wyszed\u0142 do mnie, ale nikt nie wyszed\u0142. Ten \u017cakiet znajduje si\u0119 w muzeum tragedii \u017byd\u00f3w polskich w Jerozolimie. <\/p>\n Po wyzwoleniu przez Rosjan \u017byd, co wr\u00f3ci\u0142 do domu, gdzie si\u0119 urodzi\u0142, i dom zosta\u0142 ca\u0142y, nigdy nie wr\u00f3ci\u0142 stamt\u0105d [\u017cywy].<\/p>\n Powojenny dokument to\u017csamo\u015bci Jakowa (w\u00f3wczas Jankiela) Keselbrenera Zaraz po sko\u0144czeniu wojny, maj 1948 rok, opu\u015bci\u0142em Polsk\u0119 w drodze do Izraela. Moi koledzy Polacy, jak Zbyszek Zn\u00f3j i \u015awierczewski, radzili, \u017cebym wyjecha\u0142, bo nie b\u0119dzie spok\u00f3j, tylko niebezpiecznie.<\/p>\n \u0179r\u00f3d\u0142o: Zbiory Krzysztofa Czubaszka Pierwsz\u0105 osob\u0105 z rodziny Jakowa Keselbrenera, kt\u00f3ra zgin\u0119\u0142a, by\u0142 jego brat Lejzor, kawaler, m\u0142ynarz. Zosta\u0142 on zastrzelony 12 maja 1942 r. w Siedlcach. Nast\u0119pny by\u0142 jego ojciec Lejb, syn Lejzora i Tauby, m\u0142ynarz, ur. w 1888 r. w Kocku, kt\u00f3ry zosta\u0142 deportowany z \u0141ukowa do Treblinki 5 pa\u017adziernika 1942 r. Matka Chawa Gitla, z domu Gryka, c\u00f3rka Josefa i Frajdy Lei, ur. w 1888 r. w Branicy, zamordowana zosta\u0142a 27 lutego 1944 r. w Dmininie. Wraz z ni\u0105 zgin\u0119\u0142o rodze\u0144stwo Jakowa: Rojza Kramarz, ur. w 1912 r.; jej synek Josef, ur. w 1937 r. (jej m\u0105\u017c Jankiel zgin\u0105\u0142 w 1942 r. w Treblince); Miriam, panna, ur. w 1920 r.; Ruchla, uczennica, ur. w 1927 r.; Herszel, m\u0142ynarz, ur. w 1916 r. (jego \u017cona Bracha zgin\u0119\u0142a w 1942 r. w Treblince). Razem z nimi zastrzelone zosta\u0142y jeszcze dwie osoby o nieustalonych nazwiskach \u2013 ojciec z c\u00f3rk\u0105. Masakry unikn\u0105\u0142 natomiast pewien ojciec z tr\u00f3jk\u0105 dzieci, kt\u00f3ry kilka dni wcze\u015bniej opu\u015bci\u0142 kryj\u00f3wk\u0119. Nazywa\u0142 si\u0119 Rozenblum. Prawdopodobnie by\u0142 to m\u0105\u017c czwartej siostry Jakowa, Rywki Rozenblum, kt\u00f3ra prze\u017cy\u0142a wojn\u0119. <\/p>\n Przedwojenne zdj\u0119cie rodziny Keselbrener\u00f3w. Jaki\u015b czas po tragedii, jaka spotka\u0142a rodzin\u0119 Jakowa Keselbrenera, uda\u0142 si\u0119 on do gospodarza, u kt\u00f3rego ukrywali si\u0119 jego bliscy, i dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce pomordowani pochowani zostali w lesie. Odnalaz\u0142 to miejsce i w asy\u015bcie pi\u0119ciu policjant\u00f3w przewi\u00f3z\u0142 szcz\u0105tki na cmentarz ko\u0142o Malcanowa. Na grobie po\u0142o\u017cy\u0142 betonow\u0105 p\u0142yt\u0119, kt\u00f3r\u0105 p\u00f3\u017aniej zniszczyli Niemcy. W 1948 r. Jakow Keselbrener wyemigrowa\u0142 do Izraela, a gdy na pocz\u0105tku lat 70. po raz pierwszy przyjecha\u0142 do Polski, odbudowa\u0142 nagrobek. Odwiedza\u0142 p\u00f3\u017aniej to miejsce za ka\u017cdym razem, gdy wraca\u0142 do swego rodzinnego miasta. Zmar\u0142 w Izraelu 29 grudnia 2012 r. <\/p>\n Uzupe\u0142nienie relacji \u2013 Archiwum Instytutu Jad wa-Szem w Jerozolimie, Jakow Keselbrener na zniszczonym grobie rodziny na kirkucie pod Malcanowem (1948 r.)<\/em><\/p>\n Odbudowany nagrobek rodziny Keselbrener\u00f3w w Lesie Malcanowskim (pocz\u0105tek lat 70.) Gr\u00f3b rodziny Keselbrener\u00f3w w Lesie Malcanowskim (2014 r.) Jakow Keselbrener w \u0141ukowie przed domem, obok kt\u00f3rego sta\u0142 nale\u017c\u0105cy do jego rodziny m\u0142yn (ok. 2004 r.)
\n(Fot. Archiwum prywatne Havy Dolev)<\/em><\/p>\n
\n<\/a><\/span><\/div>
\n(Archiwum prywatne Havy Dolev Keselbrener)<\/em><\/p>\n<\/a><\/span><\/div>
\n(Archiwum prywatne Havy Dolev Keselbrener) <\/em><\/p>\n
\nPisownia oryginalna, z drobnymi korektami <\/i><\/p>\n
\n<\/a><\/span><\/div>
\nStoj\u0105 od prawej: w pierwszym rz\u0119dzie – Jakow, jego ojciec Lejb, siostra Ruchla, matka Chawa Gitla, kuzyn (brak imienia i nazwiska) w drugim rz\u0119dzie – siostra Miriam, brat Lejzor, brat Herszel, siostra Rojza
\n(Fot. Archiwum prywatne Havy Dolev Keselbrener)<\/em><\/p>\n
\nrozmowa telefoniczna z Jakowem Keselbrenerem oraz relacja jego c\u00f3rki Havy Dolev<\/p>\n<\/a><\/span><\/div><\/a><\/span><\/div>
\n(Fot. Archiwum prywatne Havy Dolev Keselbrener)<\/em><\/p>\n<\/a><\/span><\/div><\/a><\/span><\/div><\/a><\/span><\/div>
\n(Fot. Krzysztof Czubaszek)<\/em><\/p>\n<\/a><\/span><\/div>
\n(Fot. Archiwum prywatne Havy Dolev Keselbrener)<\/p>\n