![\"\"](\"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/wp-content\/uploads\/2016\/05\/frajda_goldberg.jpg\" "\\"\\"")
<\/a>Frajda Goldberg, matka Szajndli<\/em><\/p>\n Pinchas i Szajndla Chajtowie, ok. 1914 r.<\/em><\/p>\n Pa\u0144stwu Chajtom urodzi\u0142o si\u0119 dziesi\u0119cioro dzieci \u2013 Chaim Szulem, Eta, Miriam Sara, Jakow Mosze, Jehoszua Wolf, Frajda, Fajga, Chana Jenta, Meir Jehuda i Azriel Noach.<\/p>\n Pinchas Chajt by\u0142 najpr\u0119\u017cniejszym w mie\u015bcie \u017cydowskim piekarzem, szanowanym obywatelem, znanym z dobroczynno\u015bci. Szefowa\u0142 towarzystwu opieki nad chorymi “Bikur Cholim” oraz zwi\u0105zkowi zawodowemu piekarzy \u0142ukowskich, a tak\u017ce zasiada\u0142 w radzie miejskiej. By\u0142 umiarkowanie religijny, jednak co tydzie\u0144 ucz\u0119szcza\u0142 do synagogi, obchodzi\u0142 wszystkie \u017cydowskie \u015bwi\u0119ta. Popiera\u0142 ruch syjonist\u00f3w-rewizjonist\u00f3w, za\u0142o\u017cony przez Zeewa \u017baboty\u0144skiego, kt\u00f3ry blisko wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z polskim rz\u0105dem i w latach 30. ostrzega\u0142 \u017byd\u00f3w przed nadci\u0105gaj\u0105c\u0105 zag\u0142ad\u0105 oraz propagowa\u0142 emigracj\u0119 do Palestyny. Szajndl\u0119 Chajt, prawdziw\u0105 dam\u0119, nazywano kr\u00f3low\u0105. Gra\u0142a w sztukach wystawianych w miejscowym teatrze \u017cydowskim, a gdy do miasta przyje\u017cd\u017cali profesjonalni aktorzy, jak np. Ida Kami\u0144ska, nocowali w\u0142a\u015bnie w mieszkaniu pa\u0144stwa Chajt\u00f3w. Szajndla Chajt przyja\u017ani\u0142a si\u0119 z \u017con\u0105 mieszkaj\u0105cego w \u0141ukowie rabina Kocka. Pani rabinowa, podobnie jak Szajndla, bardzo lubi\u0142a teatr, jednak nie bardzo wypada\u0142o jej chadza\u0107 do teatru i gdyby nie asysta wyemancypowanej pani Chajt, nie mog\u0142aby si\u0119 oddawa\u0107 tej pasji.<\/p>\n Szajndla Chajt z synem Szulemem, ok. 1915 r.<\/em><\/p>\n Pinchas i Szajndla Chajtowie z dzie\u0107mi (od lewej) Szulemem, Miriam i Et\u0105, 1920 r.<\/em><\/p>\n Eta, Miriam i Szulem Chajt, 1920 r.<\/em><\/p>\n Urodzona w 1916 r. Eta Chajt by\u0142a bystr\u0105 i zdoln\u0105 dziewczynk\u0105. Gdy w wieku siedmiu lat mia\u0142a, tak jak inne dzieci, rozpocz\u0105\u0107 nauk\u0119 w pierwszej klasie szko\u0142y powszechnej, nauczyciele skierowali j\u0105 od razu do klasy trzeciej, uznaj\u0105c, \u017ce z jej wiedz\u0105 marnowa\u0142aby czas. W wieku dziesi\u0119ciu lat przeczyta\u0142a po polsku “Wojn\u0119 i pok\u00f3j” To\u0142stoja, poch\u0142ania\u0142a te\u017c inne dzie\u0142a \u015bwiatowej literatury, zar\u00f3wno po polsku, jak i w jidysz. Pomaga\u0142a cz\u0119sto ojcu w pisaniu list\u00f3w i r\u00f3\u017cnych innych tekst\u00f3w. R\u00f3wnie\u017c w gimnazjum, do kt\u00f3rego posz\u0142a dwa lata wcze\u015bniej ni\u017c inni, by\u0142a najlepsz\u0105 uczennic\u0105 i przez trzy lata z rz\u0119du otrzymywa\u0142a g\u0142\u00f3wn\u0105 nagrod\u0119 za wyniki w nauce. Podczas balu wie\u0144cz\u0105cego szko\u0142\u0119 by\u0142a poproszona do ta\u0144ca przez burmistrza miasta, co by\u0142o dla niej i jej rodzic\u00f3w ogromnym wyr\u00f3\u017cnieniem.<\/p>\n Pinchas i Szajndla Chajtowie z dzie\u0107mi (od g\u00f3ry, od lewej) Miriam, Et\u0105, Szulemem, Moszem i Jehoszu\u0105 oraz Fajg\u0105 i Frajd\u0105, ok. 1929 r.<\/em><\/p>\n Et\u0119 uwa\u017cano te\u017c za nietypow\u0105 jak na tamte czasy i \u015brodowisko ch\u0142opczyc\u0119. Po lekcjach gra\u0142a z kolegami w pi\u0142k\u0119, cz\u0119sto w\u0142\u00f3czy\u0142a si\u0119 po mie\u015bcie, co przyprawia\u0142o jej rodzic\u00f3w o niema\u0142y b\u00f3l g\u0142owy. Niemniej jednak by\u0142a przez nich ho\u0142ubiona i rozpieszczana, a zarazem starannie wychowywana. Wszystkim swym dzieciom pa\u0144stwo Chajtowie zapewniali najlepsz\u0105 edukacj\u0119, nie zaniedbuj\u0105c jednocze\u015bnie wpajania odpowiedzialno\u015bci i szacunku do ci\u0119\u017ckiej pracy. Pociechy ich, jak tylko si\u0119 da\u0142o, pomaga\u0142y w sklepie z pieczywem \u2013 pakowa\u0142y zakupy, uk\u0142ada\u0142y bochenki i bu\u0142ki na p\u00f3\u0142kach, patrzy\u0142y, czy nikt nie wynosi pieczywa bez zap\u0142aty. <\/p>\n Frajda i Mosze Chajt<\/em><\/p>\n Podczas nauki w gimnazjum Eta zaanga\u017cowa\u0142a si\u0119 w ruch skautowski Ha-Szomer Ha-Cair, o profilu syjonistyczno-socjalistycznym. Jednak musia\u0142a z tej aktywno\u015bci zrezygnowa\u0107, gdy jej rodzice dowiedzieli si\u0119, \u017ce jedna z kole\u017canek zosta\u0142a komunistk\u0105. Przywi\u0105zani do tradycji \u017cydowskiej i b\u0119d\u0105cy jednocze\u015bnie przyk\u0142adnymi obywatelami pa\u0144stwa polskiego, nie chcieli, by ich c\u00f3rka “zarazi\u0142a si\u0119 bolszewizmem”. <\/p>\n Pinchas i Szajndla Chajtowie, ok. 1930 r.<\/em><\/p>\n Szulem Chajt z matk\u0105 Szajndl\u0105, ok. 1931 r.<\/em><\/p>\n Szulem Chajt, ok. 1931 r.<\/em><\/p>\n Szulem Chajt (drugi rz\u0105d, drugi od prawej) z grup\u0105 m\u0142odzie\u017cy halucowej, ok. 1933 r.<\/em><\/p>\n Szajndla Chajt (w \u015brodku z dzieckiem na r\u0119ku), Szulem Chajt (z lewej) i prawdopodobnie Miriam Chajt, \u0141uk\u00f3w, lata 30., (w tle ko\u015bci\u00f3\u0142)<\/em><\/p>\n Szulem Chajt, ok. 1938 r.<\/em><\/p>\n Szulem i Eta Chajt, 1938 r.<\/em><\/p>\n Fajga Chajt, ok. 1939 r.<\/em><\/p>\n Gdy Eta uko\u0144czy\u0142a gimnazjum, ojciec wys\u0142a\u0142 j\u0105 do \u0141odzi, gdzie mieszka\u0142 jego brat Mojsze. Zatrudniona zosta\u0142a jako mened\u017cer w hurtowni spo\u017cywczej. Zapisa\u0142a si\u0119 te\u017c na wieczorowy kurs dziennikarski i zacz\u0119\u0142a z powodzeniem pisa\u0107 artyku\u0142y do gazet. Gdy z powodu kryzysu \u015bwiatowego na pocz\u0105tku lat 30. sytuacja ekonomiczna zrobi\u0142a si\u0119 trudna, ojciec Ety sprzeda\u0142 sw\u00f3j interes piekarski w \u0141ukowie i z ca\u0142\u0105 rodzin\u0105 przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do \u0141odzi. Zaj\u0105\u0142 si\u0119 tam prowadzeniem razem z bratem hurtowni spo\u017cywczej. <\/p>\n W \u0141odzi rodzin\u0119 Chajt\u00f3w zasta\u0142 wybuch II wojny \u015bwiatowej. Starszy brat Ety, Szulem, zmobilizowany do polskiego wojska, po kilku tygodniach walki wr\u00f3ci\u0142 do domu. Przedziera\u0142 si\u0119 p\u00f3\u017aniej z ojcem i stryjem Mojszem w kierunku Warszawy, ale bezskutecznie. Pinchas Chajt zosta\u0142 w\u00f3wczas ranny w nog\u0119 i trafi\u0142 do szpitala w Garwolinie. Szulem i Mojsze wr\u00f3cili do \u0141odzi. Wtedy do akcji wkroczy\u0142a Eta, kt\u00f3ra dzi\u0119ki swej odwadze uda\u0142a si\u0119 do w\u0142adz niemieckich i uzyska\u0142a pozwolenie na zabranie rannego ojca do domu. <\/p>\n \u017bycie w okupowanej \u0141odzi stawa\u0142o si\u0119 coraz trudniejsze, rodzina Ety postanowi\u0142a wi\u0119c wr\u00f3ci\u0107 do \u0141ukowa, gdzie \u0142atwiej mieli dawa\u0107 sobie rad\u0119 w znajomym \u015brodowisku. Zamieszkali w tym samym budynku naprzeciwko Rynku, tyle \u017ce w pomieszczeniach piekarni. Ojciec Ety zn\u00f3w zaj\u0105\u0142 si\u0119 piekarstwem, cho\u0107 by\u0142o to \u017bydom zabronione. Nawi\u0105za\u0142 kontakt ze swymi znajomymi z dawnej rady miejskiej i zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 konspiracyjn\u0105, kt\u00f3r\u0105 organizowa\u0142 by\u0142y przewodnicz\u0105cy \u0142ukowskiej gminy \u017cydowskiej, a p\u00f3\u017aniej szef Judenratu, Mosze Wajntraub. <\/p>\n Tymczasem Eta kilka razy wyprawia\u0142a si\u0119 do \u0141odzi, gdzie u jednego z polskich znajomych mia\u0142a ukryt\u0105 bro\u0144 (ukrad\u0142a j\u0105 niemieckim \u017co\u0142nierzom przychodz\u0105cym do restauracji, w kt\u00f3rej pracowa\u0142a na pocz\u0105tku wojny). Ryzykuj\u0105c \u017cycie, przemyci\u0142a do \u0141ukowa sze\u015b\u0107 pistolet\u00f3w i dwa karabiny. Podczas jednej z takich podr\u00f3\u017cy z \u0141odzi do \u0141ukowa o ma\u0142o co nie zosta\u0142a przeszukana przez Gestapo. Uratowa\u0142a j\u0105 jad\u0105ca w tym samym przedziale zakonnica, kt\u00f3ra przy wysiadaniu z poci\u0105gu kaza\u0142a Ecie nie\u015b\u0107 swoj\u0105 walizk\u0119, co odwr\u00f3ci\u0142o uwag\u0119 Niemc\u00f3w. Pomog\u0142o te\u017c to, \u017ce Eta nosi\u0142a na szyi \u0142a\u0144cuszek z krzy\u017cykiem, kt\u00f3ry dosta\u0142a od matki jednego z \u0142\u00f3dzkich koleg\u00f3w. <\/p>\n Ojciec Ety wci\u0105gn\u0105\u0142 j\u0105 do konspiracji. Zna\u0142a perfekcyjnie j\u0119zyk niemiecki, wi\u0119c wystara\u0142a si\u0119 o zatrudnienie w urz\u0119dzie pracy (Arbeitsamcie), by szpiegowa\u0107 na rzecz podziemia. Wykonywa\u0142a tam r\u00f3\u017cne prace \u2013 od palenia w piecach i mycia pod\u0142\u00f3g i okien, po poprawianie b\u0142\u0119d\u00f3w w pisanych przez Polak\u00f3w po niemiecku dokumentach. Przychodzi\u0142a o si\u00f3dmej rano, do domu wraca\u0142a nierzadko o dziewi\u0105tej wieczorem. Za sw\u0105 prac\u0119, jako \u017byd\u00f3wka, praktycznie nie dostawa\u0142a wynagrodzenia. Niemcy traktowali j\u0105 jak powietrze, ona tymczasem pods\u0142uchiwa\u0142a, co m\u00f3wi\u0105 i czyta\u0142a ich dokumenty. Cz\u0119sto te\u017c wykrada\u0142a puste formularze, na kt\u00f3rych wypisywa\u0142a dla r\u00f3\u017cnych ludzi za\u015bwiadczenia chroni\u0105ce ich bliskich przed wyw\u00f3zk\u0105 na roboty przymusowe do Niemiec. <\/p>\n Jaki\u015b czas p\u00f3\u017aniej kto\u015b doni\u00f3s\u0142 Niemcom, \u017ce ojciec Ety prowadzi potajemnie piekarni\u0119, wi\u0119c zosta\u0142a mu odebrana i oddana w r\u0119ce jakiego\u015b Polaka, Pinchas Chajt zosta\u0142 za\u015b aresztowany. Eta wstawi\u0142a si\u0119 za nim u szefa policji i znowu, tak jak ze szpitala w Garwolinie, uda\u0142o si\u0119 jej go uratowa\u0107.<\/p>\n Jaki\u015b czas p\u00f3\u017aniej kto\u015b doni\u00f3s\u0142 Niemcom, \u017ce ojciec Ety prowadzi potajemnie piekarni\u0119, wi\u0119c zosta\u0142a mu odebrana i oddana w r\u0119ce jakiego\u015b Polaka, Pinchas Chajt zosta\u0142 za\u015b aresztowany. Eta wstawi\u0142a si\u0119 za nim u szefa policji i znowu, tak jak ze szpitala w Garwolinie, uda\u0142o si\u0119 jej go uratowa\u0107.<\/p>\n Z Radzynia Eta przewieziona zosta\u0142a do wi\u0119zienia na Zamku w Lublinie. By\u0142a przes\u0142uchiwana i torturowana, ale nikogo z konspiracji nie wyda\u0142a. Sp\u0119dzi\u0142a tam wiele miesi\u0119cy, a\u017c wreszcie w maju 1941 r. zosta\u0142a uwolniona (podczas przejazdu z wi\u0119zienia do pracy przy budowie obozu na Majdanku) przez ludzi, kt\u00f3rych, jak si\u0119 p\u00f3\u017aniej okaza\u0142o, op\u0142acili jej rodzice. <\/p>\n Po powrocie do \u0141ukowa Eta ukrywa\u0142a si\u0119 przez kilka miesi\u0119cy, po czym, gdy niebezpiecze\u0144stwo, \u017ce zostanie ponownie schwytana, min\u0119\u0142o, wr\u00f3ci\u0142a do normalnego \u017cycia. \u201eNormalne\u201d oznacza\u0142o w\u00f3wczas prac\u0119 przymusow\u0105, bez wynagrodzenia, w niemieckiej firmie zajmuj\u0105cej si\u0119 skupem i przetw\u00f3rstwem jaj i drobiu. Jej w\u0142a\u015bciciel, cho\u0107 korzysta\u0142 z niewolniczej pracy \u017byd\u00f3w, mia\u0142 do nich dobry stosunek. W zak\u0142adzie swym pozwala\u0142 ukrywa\u0107 wiele \u017cydowskich dzieci. Daj\u0105c zatrudnienie doros\u0142ym, r\u00f3wnie\u017c ratowa\u0142 im cz\u0119sto \u017cycie. O jego postawie wiedziano do\u015b\u0107 powszechnie, co po\u015bwiadcza w swych pami\u0119tnikach z czasu niemieckiej okupacji w \u0141ukowie Stanis\u0142aw \u017bemi\u0144ski. <\/p>\n Rodzina Ety radzi\u0142a sobie, jak mog\u0142a, by prze\u017cy\u0107. Pinchas Chajt nadal potajemnie wypieka\u0142 chleb i bu\u0142ki. Cho\u0107 mia\u0142 na utrzymaniu liczn\u0105 rodzin\u0119, a czas by\u0142 pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem straszny, nie zapomina\u0142 o innych. Przyj\u0105\u0142 pod sw\u00f3j dach \u017cydowskich przesiedle\u0144c\u00f3w z Suwa\u0142k, jednych z wielu deportowanych do \u0141ukowa. Zbudowa\u0142 te\u017c dla swych bliskich kryj\u00f3wk\u0119, do kt\u00f3rej wchodzi\u0142o si\u0119 przez piec. Powoli gromadzi\u0142 w niej zapasy jedzenia i wody. <\/p>\n Kryj\u00f3wka jednak na nic si\u0119 nie zda\u0142a. Gdy na pocz\u0105tku pa\u017adziernika 1942 r. Niemcy rozpocz\u0119li likwidacj\u0119 \u0142ukowskiego getta, prawie ca\u0142a rodzina Chajt\u00f3w pognana zosta\u0142a na tzw. \u015bwi\u0144ski targ przy ul. Mi\u0119dzyrzeckiej. Nie by\u0142o z nimi ojca oraz dw\u00f3ch braci, Szulema i Moszego, kt\u00f3rzy w tym czasie byli na wyr\u0119bie lasu pod \u0141ukowem, a tak\u017ce ich siostry Fajgi, kt\u00f3rej uda\u0142o si\u0119 gdzie\u015b schowa\u0107 i unikn\u0105\u0107 tzw. akcji. <\/p>\n Ludzi zgromadzonych na placu przy ul. Mi\u0119dzyrzeckiej dr\u0119czono i mordowano. Na oczach Ety niemiecki oprawca zabi\u0142 kolb\u0105 karabinu jej ci\u0119\u017carn\u0105 siostr\u0119 Miriam. Jej m\u0119\u017ca zastrzeli\u0142 za\u015b pewien Ukrainiec. W pewnym momencie zjawi\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bciciel firmy drobiarskiej i zacz\u0105\u0142 wyczytywa\u0107 nazwiska swych pracownik\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli by\u0107 uwolnieni. Na li\u015bcie by\u0142a te\u017c Eta. Nie chcia\u0142a opuszcza\u0107 swej matki i rodze\u0144stwa, ale jej siostra Frajda kaza\u0142a Ecie i\u015b\u0107. Obieca\u0142a jej, \u017ce si\u0119 nimi zaopiekuje. Jaki\u015b czas potem pognano wszystkich na stacj\u0119 kolejow\u0105, za\u0142adowano do bydl\u0119cych wagon\u00f3w i wywieziono do obozu zag\u0142ady w Treblince. Do kom\u00f3r gazowych trafi\u0142a matka Ety i pi\u0119cioro jej rodze\u0144stwa… <\/p>\n Wkr\u00f3tce po powrocie do pracy w firmie drobiarskiej, w kt\u00f3rej przebywa\u0142a dzie\u0144 i noc, Eta spotka\u0142a ojca i dw\u00f3ch braci, kt\u00f3rzy z wyr\u0119bu lasu zabrani zostali do Treblinki, jednak uda\u0142o im si\u0119 uciec z transportu. Powr\u00f3cili do \u0141ukowa i przekradli si\u0119 na teren zak\u0142adu, gdzie Eta urz\u0105dzi\u0142a im kryj\u00f3wk\u0119. Byli w fatalnym stanie, brat Mosze mia\u0142 zwichni\u0119te rami\u0119 i bardzo cierpia\u0142. Konieczno\u015b\u0107 opieki nad nimi nie pozwoli\u0142a skorzysta\u0107 Ecie z nadarzaj\u0105cych si\u0119 okazji ucieczki. Raz przyzwoity Niemiec, klient firmy drobiarskiej, widz\u0105c jej \u201edobry wygl\u0105d\u201d, powiedzia\u0142 o planowanej zag\u0142adzie wszystkich \u017byd\u00f3w i zaoferowa\u0142 jej prac\u0119 u siebie poza miastem. Innym razem pewna Polka za\u0142atwi\u0142a metryk\u0119 chrztu po jakiej\u015b zmar\u0142ej dziewczynie i chcia\u0142a zabra\u0107 Et\u0119 do siebie. Ta jednak za ka\u017cdym razem musia\u0142a odm\u00f3wi\u0107. <\/p>\n Pinchas Chajt, ok. 1942 r.<\/em><\/p>\n Gdy Niemcy wyrzucili wszystkich \u017byd\u00f3w z firmy drobiarskiej i skoncentrowali ich na terenie wt\u00f3rnego, zmniejszonego getta, szykuj\u0105c ich do kolejnego transportu do Treblinki, Polacy pomogli ojcu i braciom Ety wydosta\u0107 si\u0119 z kryj\u00f3wki. Nie by\u0142 to odosobniony przypadek wsparcia, jakiego Eta i jej bliscy do\u015bwiadczyli w tamtych strasznych czasach ze strony polskich s\u0105siad\u00f3w. W swej ksi\u0105\u017cce wielokrotnie wspomina ona o r\u00f3\u017cnych podobnych sytuacjach, kt\u00f3re ocala\u0142y jej \u017cycie. Jedn\u0105 z os\u00f3b wymienia z nazwiska \u2013 to doktor Leon Kiernicki, kt\u00f3ry pomaga\u0142 wielu \u017bydom w \u0142ukowskim getcie. Gdy Eta zachorowa\u0142a na tyfus i by\u0142a o krok od \u015bmierci, to w\u0142a\u015bnie jego pomoc uratowa\u0142a jej \u017cycie. <\/p>\n dr Leon Kiernicki<\/em><\/p>\n 2 maja 1943 r. Niemcy i Ukrai\u0144cy otoczyli getto i rozpocz\u0119li jego ostateczn\u0105 likwidacj\u0119. Eta straci\u0142a w\u00f3wczas ostatnie rodze\u0144stwo \u2013 Szulema, Moszego i Fajg\u0119. Jej z ojcem uda\u0142o si\u0119 skry\u0107 na jakim\u015b strychu i tam przeczeka\u0107 masakr\u0119. Po kilku dniach wymkn\u0119li si\u0119 poza miasto i zacz\u0119li si\u0119 b\u0142\u0105ka\u0107 po okolicy, nie wiedz\u0105c, co z sob\u0105 pocz\u0105\u0107. Raz trafili na cz\u0142owieka, kt\u00f3ry tropi\u0142 zbieg\u0142ych z getta \u017byd\u00f3w. Uratowa\u0142a ich tylko zimna krew Ety, kt\u00f3ra nie pierwszy raz z powodzeniem ukry\u0142a sw\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, zagaduj\u0105c szmalcownika po polsku i wzdychaj\u0105c “O Matko Boska!”. Innym razem znowu zostali przez Polak\u00f3w przyj\u0119ci pod dach i nakarmieni oraz znale\u017ali u nich na kilka dni schronienie. Gdy za okazan\u0105 pomoc Eta chcia\u0142a owym ludziom zap\u0142aci\u0107, daj\u0105c im sw\u0105 z\u0142ot\u0105 obr\u0105czk\u0119, odm\u00f3wili, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na to, \u017ce s\u0105 przecie\u017c chrze\u015bcijanami. <\/p>\n Nie wiadomo, co by si\u0119 z Et\u0105 i jej ojcem sta\u0142o, gdyby nie to, i\u017c pewnego dnia natkn\u0119li si\u0119 w lesie na patrol \u017cydowskiego oddzia\u0142u partyzanckiego. Jak si\u0119 okaza\u0142o, byli to dwaj znajomi Ety z \u0142ukowskiego getta, kt\u00f3rym swego czasu przekaza\u0142a kilka zdobycznych pistolet\u00f3w. Tak oto Pinchas Chajt z c\u00f3rk\u0105 trafili do szukaj\u0105cej ocalenia w kniejach grupy sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu os\u00f3b \u2013 \u017byd\u00f3w z \u0141ukowa i okolic Lublina. <\/p>\n Zanim do\u0142\u0105czy\u0142a do nich Eta, ukrywaj\u0105cy si\u0119 \u017bydzi spierali si\u0119, kto ma by\u0107 liderem ich garstki. Bez wahania wi\u0119c zaoferowali t\u0119 odpowiedzialn\u0105 funkcj\u0119 m\u0142odej i energicznej dziewczynie, kt\u00f3ra jeszcze podczas pobytu w getcie dzia\u0142a\u0142a w podziemiu i umia\u0142a ca\u0142o wychodzi\u0107 z wielu opresji. Eta bez wahania si\u0119 zgodzi\u0142a. Zacz\u0119\u0142a od organizowania broni i rozpoznania terenu. W\u0119drowa\u0142a od wsi do wsi, podaj\u0105c si\u0119 za El\u017cbiet\u0119, sierot\u0119 z Warszawy. Rozpytywa\u0142a si\u0119 o mo\u017cliwo\u015b\u0107 zarobku, a przy okazji dowiadywa\u0142a si\u0119, gdzie ukrywaj\u0105 si\u0119 \u017bydzi, jak mo\u017cna zdoby\u0107 amunicj\u0119, kto jest niemieckim konfidentem, a kto trzyma z polskim podziemiem.<\/p>\n Podczas takich w\u0119dr\u00f3wek spotyka\u0142a si\u0119 z r\u00f3\u017cnymi postawami mieszka\u0144c\u00f3w okalaj\u0105cych \u0141uk\u00f3w wsi. Jedni chcieli j\u0105 chwyta\u0107 i oddawa\u0107 w r\u0119ce Niemc\u00f3w, inni za\u015b jak mogli, tak pomagali. Raz na drodze do \u0141ukowa zobaczy\u0142 Et\u0119 pewien cz\u0142owiek, kt\u00f3ry zna\u0142 j\u0105 jeszcze z zak\u0142ad\u00f3w drobiarskich. Zacz\u0105\u0142 j\u0105 goni\u0107 i krzycze\u0107: \u201e\u017byd\u00f3wka!\u201d. Sko\u0144czy\u0142oby si\u0119 to dla niej \u017ale, gdyby nie w\u0142a\u015bciciel pobliskiego domu, kt\u00f3ry wybieg\u0142 na drog\u0119, zatrzyma\u0142 owego szmalcownika, uciszy\u0142 go i kaza\u0142 Ecie ucieka\u0107. Jaki\u015b czas p\u00f3\u017aniej cz\u0142owiek, kt\u00f3ry uratowa\u0142 Et\u0119, zosta\u0142 przez podleg\u0142ych jej partyzant\u00f3w schwytany, gdy przypadkowo natkn\u0105\u0142 si\u0119 na nich w lesie. Odkry\u0142 ich kryj\u00f3wk\u0119, chcieli wi\u0119c go zabi\u0107. Na szcz\u0119\u015bcie Eta go rozpozna\u0142a i pozwoli\u0142a mu odej\u015b\u0107, wiedzia\u0142a bowiem, \u017ce ich nie zdradzi. <\/p>\n Sta\u0142ym zagro\u017ceniem dla Ety i jej grupy byli polscy partyzanci, kt\u00f3rzy tropili ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w. Jedni czynili to z pobudek antysemickich, inni widzieli w partyzantach \u017cydowskich zagro\u017cenie dla polskiej ludno\u015bci. Anty\u017cydowskie by\u0142y programowo formacje odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do ideologii nacjonalistycznej, kt\u00f3re nie uznawa\u0142y polskiego pa\u0144stwa podziemnego i nie podporz\u0105dkowywa\u0142y si\u0119 polskiemu rz\u0105dowi w Londynie, takie jak np. Narodowe Si\u0142y Zbrojne. W okolicach \u0141ukowa by\u0142y one wyj\u0105tkowo silne i aktywne. We wspomnieniach swych Eta nie wymienia ich z nazwy, lecz wszystkich partyzant\u00f3w, z kt\u00f3rymi si\u0119 \u015bciera\u0142a jej grupa, nazywa og\u00f3lnie akowcami. Jak wiadomo, r\u00f3wnie\u017c w szeregach Armii Krajowej nie brakowa\u0142o os\u00f3b \u017ale usposobionych do \u017byd\u00f3w, jednak polskie podziemne wojsko, podlegaj\u0105ce londy\u0144skim w\u0142adzom, oficjalnie nie prowadzi\u0142o walki z obywatelami polskiego pa\u0144stwa, jakim byli ukrywaj\u0105cy si\u0119 \u017bydzi. Nie znaczy to jednak, i\u017c poszczeg\u00f3lne oddzia\u0142y nie wy\u0142amywa\u0142y si\u0119 z tej zasady i na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 nie atakowa\u0142y ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w. <\/p>\n Powodem wzajemnej niech\u0119ci polskich i \u017cydowskich partyzant\u00f3w by\u0142a w najwi\u0119kszej mierze nakr\u0119caj\u0105ca si\u0119 spirala przemocy. \u017bydzi, by prze\u017cy\u0107 w lasach, musieli si\u0119 czasami ucieka\u0107 do kradzie\u017cy \u017cywno\u015bci od okolicznych rolnik\u00f3w. Raz \u017ce nie zawsze mieli j\u0105 za co kupi\u0107, dwa \u017ce nie wszyscy Polacy chcieli (ze strachu, uprzedze\u0144) j\u0105 sprzedawa\u0107 \u017bydom. Niekt\u00f3rzy okradzeni ch\u0142opi skar\u017cyli si\u0119 polskim partyzantom i prosili ich o ochron\u0119. W okolicach \u0141ukowa dochodzi\u0142o te\u017c do mordowania \u017byd\u00f3w ukrywanych za pieni\u0105dze, kt\u00f3rym sko\u0144czy\u0142y si\u0119 oszcz\u0119dno\u015bci. Bywa\u0142o, \u017ce \u017cydowscy partyzanci brali na sprawcach zab\u00f3jstw odwet, zabijaj\u0105c ich i pal\u0105c im domostwa. Eta wspomina np., \u017ce dowiedzieli si\u0119 o zamordowaniu w pewnej wsi \u017cydowskiej kobiety z dw\u00f3jk\u0105 ma\u0142ych dzieci. Przyszli do tej miejscowo\u015bci w nocy, podejrzanym o t\u0119 zbrodni\u0119 kazali wyj\u015b\u0107 z domu i spalili ich dobytek. Po takich akcjach polskie podziemie podejmowa\u0142o dzia\u0142ania skierowane przeciwko \u017bydom. <\/p>\n O ile starcia polskiego podziemia z uzbrojonymi oddzia\u0142ami partyzant\u00f3w \u017cydowskich mo\u017cna by pod pewnymi wzgl\u0119dami traktowa\u0107 jako walk\u0119, to mordowanie cywilnych os\u00f3b, ukrywaj\u0105cych si\u0119 w lasach i po zagrodach, by\u0142o bez w\u0105tpienia zbrodni\u0105. Eta wspomina, i\u017c pewnego razu polscy partyzanci zlokalizowali bunkier, w kt\u00f3rym znajdowa\u0142y si\u0119 same kobiety i dzieci, i wrzucili do \u015brodka granaty, zabijaj\u0105c siedem os\u00f3b. Nied\u0142ugo potem w podobny spos\u00f3b zlikwidowali kolejn\u0105 ziemiank\u0119 z lud\u017ami w \u015brodku. Akurat oddzia\u0142 Ety by\u0142 w pobli\u017cu i mi\u0119dzy Polakami i \u017bydami wywi\u0105za\u0142a si\u0119 walka, podczas kt\u00f3rej Eta zosta\u0142a postrzelona w nog\u0119. Kul\u0119 wyj\u0105\u0142 jej dopiero wiele miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej radziecki lekarz, gdy przyby\u0142 z frontem na te tereny. Przez ca\u0142y ten czas Eta bardzo cierpia\u0142a, a noga jej puch\u0142a i krwawi\u0142a. <\/p>\n Opr\u00f3cz napi\u0119\u0107 o pod\u0142o\u017cu narodowo\u015bciowym pleni\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas zwyk\u0142y bandytyzm i moralne rozprz\u0119\u017cenie, a ch\u0119\u0107 wzbogacenia si\u0119 kosztem cudzego \u017cycia za\u015blepia\u0142a bez wzgl\u0119du na narodowo\u015b\u0107 i wyznanie. W grupie podleg\u0142ych Ecie partyzant\u00f3w by\u0142 czternastoletni ch\u0142opiec, Icze Meir, syn w\u0142a\u015bcicieli farbiarni w \u0141ukowie, sierota. Zwierzy\u0142 si\u0119 raz, \u017ce wie, gdzie jego rodzice ukryli z\u0142oto. Na poszukiwanie kosztowno\u015bci posz\u0142o z nim dw\u00f3ch \u017cydowskich partyzant\u00f3w. Jeden z nich by\u0142 przed wojn\u0105 szewcem, a drugi rze\u017anikiem. Po pewnym czasie wr\u00f3cili sami i powiedzieli, \u017ce ch\u0142opiec si\u0119 od nich od\u0142\u0105czy\u0142 i uciek\u0142. Jednak kto\u015b doni\u00f3s\u0142 Ecie, \u017ce Icze Meir zosta\u0142 zamordowany i wskaza\u0142 jego gr\u00f3b. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce zabi\u0142 go jeden z dw\u00f3ch kompan\u00f3w \u2013 \u00f3w by\u0142y rze\u017anik. Podkomendni Ety natychmiast wymierzyli mu sprawiedliwo\u015b\u0107 \u2013 odprowadzili go na stron\u0119 i zastrzelili. <\/p>\n Czytaj\u0105c wspomnienia Ety, widzimy raz po raz, \u017ce podzia\u0142 nie przebiega\u0142 na linii \u017bydzi i Polacy, tylko dobrzy i \u017ali ludzie. Wspania\u0142\u0105 osob\u0105 by\u0142 np. wspomniany ju\u017c wcze\u015bniej doktor Kiernicki. Eta cz\u0119sto odwiedza\u0142a go w jego \u0142ukowskim mieszkaniu. Dawa\u0142 jej lekarstwa i uczy\u0142 j\u0105 radzenia sobie z r\u00f3\u017cnymi chorobami, wyci\u0105gania kul z cia\u0142a, zszywania ran itp. Gdy pewnego razu pojawi\u0142a si\u0119 w mie\u015bcie, przed niebezpiecze\u0144stwem rozpoznania i schwytania ostrzeg\u0142 j\u0105 jej dawny nauczyciel. Takich sytuacji, gdy kto\u015b j\u0105 wspiera\u0142 i ratowa\u0142 jej \u017cycie, by\u0142y dziesi\u0105tki. <\/p>\n Oddzia\u0142 Ety, zmieniaj\u0105c cz\u0119sto miejsca pobytu i zacieraj\u0105c za sob\u0105 \u015blady, w\u0119drowa\u0142 po lasach i znacznie oddali\u0142 si\u0119 od \u0141ukowa, jednak na pocz\u0105tku 1944 r. wr\u00f3ci\u0142 na stare miejsce. W tym czasie ojciec Ety by\u0142 ju\u017c w bardzo z\u0142ej kondycji fizycznej i psychicznej. Wielokrotnie m\u00f3wi\u0142 c\u00f3rce, by go gdzie\u015b zostawi\u0142a i nie ci\u0105gn\u0119\u0142a ze sob\u0105, bo tylko op\u00f3\u017ania marsz i nara\u017ca j\u0105 na niebezpiecze\u0144stwo. Pewnego razu, a by\u0142o to w marcu 1944 r., Eta opu\u015bci\u0142a na pewien czas le\u015bny ob\u00f3z, a gdy wr\u00f3ci\u0142a, ojca tam ju\u017c nie by\u0142o. Ruszy\u0142a na jego poszukiwania i od znajomych os\u00f3b dowiedzia\u0142a si\u0119, \u017ce jaki\u015b stary \u017byd przyszed\u0142 do \u0141ukowa i usiad\u0142 na \u015brodku g\u0142\u00f3wnej ulicy, po czym zosta\u0142 zastrzelony przez Niemc\u00f3w. Eta uda\u0142a si\u0119 do miasta i zasz\u0142a do herbaciarni prowadzonej przez rodzin\u0119 Bielskich, kt\u00f3r\u0105 zna\u0142a jeszcze sprzed wojny. Ci potwierdzili, \u017ce jej ojciec pojawi\u0142 si\u0119 w \u0141ukowie i zosta\u0142 zabity. Eta straci\u0142a ostatni\u0105 blisk\u0105 osob\u0119, jak\u0105 mia\u0142a. Jej \u015bwiat zawali\u0142 si\u0119. Bielscy dali jej r\u00f3\u017cne rzeczy na drog\u0119 i wyprowadzili z miasta a\u017c na sam skraj lasu. <\/p>\n Po \u015bmierci ojca Eta popad\u0142a w g\u0142\u0119bok\u0105 depresj\u0119. Gdyby nie pomoc zaprzyja\u017anionych Polak\u00f3w z okolic \u0141ukowa, pewnie by nie prze\u017cy\u0142a. Ukrywali j\u0105, karmili, zapewniali opiek\u0119, dop\u00f3ki nie otrz\u0105sn\u0119\u0142a si\u0119 z b\u00f3lu i nie wr\u00f3ci\u0142a do swego le\u015bnego oddzia\u0142u. Tam dotrwa\u0142a do lata 1944 r., kiedy to nadeszli Rosjanie.<\/p>\n Wypar\u0142szy Niemc\u00f3w z \u0141ukowa, Rosjanie zebrali ukrywaj\u0105cych si\u0119 w lasach \u017byd\u00f3w, jednak ze wzgl\u0119d\u00f3w bezpiecze\u0144stwa nie pozwolili im wej\u015b\u0107 do miasta, tylko zawie\u017ali ich do Parczewa. Po kilku tygodniach Eta na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 dosta\u0142a si\u0119 do \u0141ukowa, gdzie instalowa\u0142a si\u0119 polska w\u0142adza z nadania radzieckiego. Podczas zebrania na rynku miejskim werbowano ch\u0119tnych do pracy w lokalnej administracji oraz milicji. Eta umia\u0142a pisa\u0107 na maszynie, a wcze\u015bniej pomaga\u0142a Rosjanom jako t\u0142umaczka w kontaktach z niemieckimi je\u0144cami, tote\u017c zosta\u0142a zaanga\u017cowana, a nawet, jak twierdzi w swej wspomnieniowej ksi\u0105\u017cce, obwo\u0142ana burmistrzem. Na ten wysoki urz\u0105d zarekomendowali j\u0105 podobno sami mieszka\u0144cy \u0141ukowa, kt\u00f3rzy j\u0105 znali jeszcze sprzed wojny i doceniali jej umiej\u0119tno\u015bci i cechy charakteru.<\/p>\n Eta Chajt tu\u017c po wojnie<\/em><\/p>\n Nowe w\u0142adze miasta mia\u0142y wsp\u00f3ln\u0105 siedzib\u0119 z przedstawicielami Polskiej Partii Robotniczej, prowadz\u0105cymi agitacj\u0119 na rzecz nowego ustroju Polski i zach\u0119caj\u0105cymi mieszka\u0144c\u00f3w \u0141ukowa i okolicznych wsi do wst\u0119powania w szeregi ich ugrupowania. Zarz\u0105d \u0141ukowa by\u0142 podporz\u0105dkowany Rosjanom i Eta musia\u0142a wykonywa\u0107 ich polecenia i bra\u0107 udzia\u0142 w zwo\u0142ywanych przez nich naradach. W codziennej pracy zajmowa\u0142a si\u0119 przywracaniem normalnego funkcjonowania miasta \u2013 organizacj\u0105 porz\u0105dku i bezpiecze\u0144stwa, opieki zdrowotnej i szkolnictwa. <\/p>\n Eta wspomina, \u017ce pewnego razu do miasta wszed\u0142 dwustu-osobowy oddzia\u0142 AK. Zosta\u0142 on otoczony i rozbity przez Rosjan. Partyzant\u00f3w, kt\u00f3rym nie uda\u0142o si\u0119 uciec, zebrano na tym samym placu targowym, na kt\u00f3rym Niemcy gromadzili \u017byd\u00f3w przed wysy\u0142k\u0105 do Treblinki, i rozstrzelano. <\/p>\n Zaraz po przyje\u017adzie z Parczewa Eta spotka\u0142a w \u0141ukowie swego dalekiego krewnego Henryka Wr\u00f3bla (siostra jego dziadka by\u0142a \u017con\u0105 brata matki Ety). By\u0142 on \u017co\u0142nierzem polskiego wojska walcz\u0105cego u boku Armii Czerwonej i wkr\u00f3tce ruszy\u0142 dalej z frontem, ale po pewnym czasie zosta\u0142 ranny i wr\u00f3ci\u0142 do \u0141ukowa na rekonwalescencj\u0119. 20 grudnia 1944 r. Eta Chajt i Henryk Wr\u00f3bel wzi\u0119li \u015blub.\n<\/p>\n Na pocz\u0105tku 1945 r. Eta przesta\u0142a sprawowa\u0107 urz\u0105d burmistrza \u0141ukowa, bowiem wys\u0142ano j\u0105 do \u0141odzi, by w wyzwolonym mie\u015bcie pomaga\u0142a organizowa\u0107 cywiln\u0105 administracj\u0119. Nast\u0119pnie przeniesiono j\u0105 do Wroc\u0142awia, \u017ceby i w tym mie\u015bcie wspiera\u0142a instalowanie si\u0119 nowej w\u0142adzy. W tym czasie by\u0142a w ci\u0105\u017cy i wkr\u00f3tce (25 wrze\u015bnia 1945 r.) pa\u0144stwu Wr\u00f3blom urodzi\u0142 si\u0119 syn, kt\u00f3remu dali po jego dziadkach imiona Hersz Pinchas. <\/p>\n Przygoda Ety i Henryka Wr\u00f3bl\u00f3w z Wroc\u0142awiem nie trwa\u0142a d\u0142ugo. Pod koniec pa\u017adziernika 1945 r. Eta zosta\u0142a powiadomiona przez Rosjan, \u017ce ma polecie\u0107 do Moskwy, gdzie miano j\u0105 przeszkoli\u0107 na komunistycznego lidera, by po powrocie mog\u0142a kierowa\u0107 kom\u00f3rk\u0105 partyjn\u0105 w Legnicy. Perspektywa ta zupe\u0142nie nie przypad\u0142a jej do gustu. Nie ufa\u0142a ju\u017c Rosjanom i nie czu\u0142a si\u0119 komunistk\u0105. Postanowi\u0142a ucieka\u0107 jeszcze tej samej nocy. Spakowali z m\u0119\u017cem podstawowe rzeczy i przy pomocy dw\u00f3ch Rosjan, znajomych Henryka, kt\u00f3rym zostawili cz\u0119\u015b\u0107 swego dobytku, dostali si\u0119 do poci\u0105gu do Berlina. Razem z nimi z komunistycznej Polski uciek\u0142a siostra Henryka \u2013 Sara, wraz z m\u0119\u017cem Mojszem.<\/p>\n Henryk i Eta Wr\u00f3blowie, ok. 1946 r.<\/em><\/p>\n Eta Wr\u00f3bel z dzie\u0107mi Herszelem i Szajndl\u0105, ok. 1947 r.<\/em><\/p>\n Berlin by\u0142 tylko przystankiem w ich tu\u0142aczej drodze. Po nielegalnym przedostaniu si\u0119 ze strefy radzieckiej do ameryka\u0144skiej udali si\u0119 do obozu dla przesiedle\u0144c\u00f3w w Salzheim, a stamt\u0105d do Lampertheim na przedmie\u015bciach Frankfurtu, gdzie zatrzymali si\u0119 na d\u0142u\u017cej. 15 kwietnia 1947 r. urodzi\u0142a im si\u0119 tam c\u00f3rka, kt\u00f3rej dali imiona po swych matkach \u2013 Szajndla Rywka. W tym czasie podj\u0119li starania, by wyemigrowa\u0107 do Ameryki i w sierpniu 1947 r. dop\u0142yn\u0119li do Nowego Jorku. <\/p>\n W zagospodarowaniu si\u0119 na ameryka\u0144skiej ziemi pomogli im m.in. cz\u0142onkowie dzia\u0142aj\u0105cego w Nowym Jorku stowarzyszenia \u0142ukowian. Kilka os\u00f3b zrzeszonych w tej organizacji, kt\u00f3re wyemigrowa\u0142y do Ameryki jeszcze przed wojn\u0105, zna\u0142o i pami\u0119ta\u0142o ojca Ety. Przede wszystkim jednak w pokonywaniu r\u00f3\u017cnych trudno\u015bci w nowym, obcym kraju nieoceniona by\u0142a si\u0142a charakteru i wola przetrwania, kt\u00f3ra tyle razy ocala\u0142a Ecie \u017cycie.<\/p>\n Pa\u0144stwo Wr\u00f3blowie zaj\u0119li si\u0119 prowadzeniem sklepu spo\u017cywczego na Brooklynie. Pracowali sze\u015b\u0107 dni w tygodniu po dwana\u015bcie godzin na dob\u0119, mieszkali z tr\u00f3jk\u0105 dzieci (w 1950 r. urodzi\u0142a im si\u0119 c\u00f3rka Chanele) w ciasnej klitce. Sw\u00f3j ameryka\u0144ski sen realizowali wytrwale w trudzie i znoju. Z czasem dorobili si\u0119 wi\u0119kszego sklepu i mieszkania na Bronksie. Ich s\u0105siadem by\u0142 tam Idel Woland, kt\u00f3ry razem z Et\u0105 walczy\u0142 w pod\u0142ukowskich lasach w \u017cydowskim oddziale partyzanckim. Prawdziwy sukces finansowy przyni\u00f3s\u0142 im kolejny biznes, kt\u00f3rym si\u0119 zaj\u0119li, czyli budowa dom\u00f3w na Staten Island. Przez lata wznie\u015bli w tej najm\u0142odszej dzielnicy Nowego Jorku ponad czterysta budynk\u00f3w. Sami za\u015b przeprowadzili si\u0119 na Queens. <\/p>\n Eta i Henry Wr\u00f3blowie z synem Halem i Efraimem Kacirem, prezydentem Izraela, ok. 1973 r.<\/em><\/p>\n Eta i Henry Wr\u00f3blowie w otoczeniu dzieci i wnuk\u00f3w<\/em><\/p>\n Anna, Hal i Shain, dzieci Ety i Henry\u2019ego Wr\u00f3bl\u00f3w<\/em><\/p>\n<\/a>\u017bycie w przedwojennym \u0141ukowie<\/h6>\n
<\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a>Okupacyjna konspiracja<\/h6>\n
Likwidacja getta<\/h6>\n
<\/a><\/a>W oddziale partyzanckim<\/h6>\n
Po wyzwoleniu<\/h6>\n
<\/a><\/a><\/a>Ameryka\u0144ski sen<\/h6>\n
<\/a><\/a><\/a><\/a>