W lutym 1944 r. kl\u0119ska hitlerowskich Niemiec by\u0142a ju\u017c niemal pewna. Napieraj\u0105ca ze wschodu Armia Czerwona zbli\u017ca\u0142a si\u0119 do przedwojennych granic Polski. Do \u0141ukowa mia\u0142a dotrze\u0107 za pi\u0119\u0107 miesi\u0119cy. Jej nadej\u015bcia jak zbawienia wyczekiwali ukrywaj\u0105cy si\u0119 po lasach i w wiejskich zagrodach uciekinierzy z \u0142ukowskiego getta, kt\u00f3rym cudem uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107 masowe wyw\u00f3zki do oboz\u00f3w zag\u0142ady i egzekucje przeprowadzane przez Niemc\u00f3w od jesieni 1942 r. do wiosny 1943 r. Najgorsze mieli ju\u017c w\u0142a\u015bciwie za sob\u0105. Hitlerowskich zbrodniarzy, zdaj\u0105cych sobie spraw\u0119, \u017ce kres ich panowania jest bliski, zaprz\u0105ta\u0142 bardziej w\u0142asny los, tote\u017c coraz rzadziej urz\u0105dzali tzw. Judenjagt, czyli polowania na \u017byd\u00f3w. Wydawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o, \u017ce \u0142ukowianom wyznania moj\u017ceszowego, kt\u00f3rzy dotrwali do tego momentu, ju\u017c prawie nic nie grozi.<\/p>\n
Odg\u0142os\u00f3w frontu z nadziej\u0105 nads\u0142uchiwa\u0142a mi\u0119dzy innymi rodzina Keselbrener\u00f3w, ukrywaj\u0105ca si\u0119 u jednego z gospodarzy w Dmininie – wsi po\u0142o\u017conej dziesi\u0119\u0107 kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od \u0141ukowa.<\/p>\n
M\u0142ynarz z Kocka<\/h6>\n
Keselbrenerowie wywodzili si\u0119 z Kocka, gdzie z powodzeniem zajmowali si\u0119 m\u0142ynarstwem. W 1929 r. ich m\u0142yn sp\u0142on\u0105\u0142 i musieli wszystko zaczyna\u0107 od zera. Postanowili w\u00f3wczas przenie\u015b\u0107 si\u0119 do miasta bardziej zasobnego i dysponuj\u0105cego wi\u0119kszym rynkiem zbytu. Lejb Keselbrener, ojciec siedmiorga dzieci (czterech c\u00f3rek i trzech syn\u00f3w), kupi\u0142 m\u0142yn w \u0141ukowie przy ulicy Radzy\u0144skiej 3 (obecnie jest to posesja nr 5). Usytuowana na obrze\u017cach miasta, \u015bwiadczy\u0142 us\u0142ugi na rzecz mieszka\u0144c\u00f3w okolicznych wsi.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/wp-content\/uploads\/2017\/07\/keselbrener-1.jpg\" "\\"\\"")
<\/a>Rodzina Keselbrener\u00f3w. Stoj\u0105 od prawej w pierwszym rz\u0119dzie – Jankiel, jego ojciec Lejb, siostra Ruchla, matka Chawa Gitla, kuzyn (brak imienia i nazwiska); w drugim rz\u0119dzie – siostra Miriam, brat Lejzor, brat Herszel, siostra Rojza. (Archiwum prywatne Havy Dolev).<\/em><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n Wok\u00f3\u0142 mieszkali sami Polacy, tote\u017c rodzina Keselbrener\u00f3w utrzymywa\u0142a bardziej za\u017cy\u0142e relacje z chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 ludno\u015bci\u0105 \u0141ukowa i okolic, ni\u017c z w\u0142asnym \u015brodowiskiem. – Warunki by\u0142y przyjacielskie. Ja osobi\u015bcie mia\u0142em tylko koleg\u00f3w Polak\u00f3w – wspomnia\u0142 po latach Jankiel Keselbrener (ur. w 1923 r.), syn Lejba.<\/p>\n Wojna, kt\u00f3ra wybuch\u0142a w 1939 r., oznacza\u0142a tragedi\u0119 dla mieszka\u0144c\u00f3w \u0141ukowa bez wzgl\u0119du na wyznanie czy narodowo\u015b\u0107. Z czasem jednak ofiarami niemieckich represji by\u0107 przede wszystkim \u017bydzi – zap\u0119dzeni do getta, nieludzko traktowani i pod byle pretekstem zabijani. St\u0142oczonych w obr\u0119bie kilku ulic, \u017byd\u00f3w dziesi\u0105tkowa\u0142 nie tylko niemiecki terror, ale te\u017c g\u0142\u00f3d i choroby. – Wychodzi\u0142em z getta, \u017ceby przynie\u015b\u0107 troch\u0119 \u017cywno\u015bci dla rodziny – wspomnia\u0142 Jankiel Keselbrener. – Raz zapomnia\u0142em zdj\u0105\u0107 opask\u0119 i z\u0142apa\u0142o mnie trzech ch\u0142opc\u00f3w. Zobaczy\u0142em mego koleg\u0119 Zbyszka i powiedzia\u0142em: – “Zbyszek, ty mnie prowadzisz na \u015bmier\u0107?”. On si\u0119 odwr\u00f3ci\u0142: – “Oj, to przecie\u017c Jankiel, zostawcie go”. <\/p>\n W pa\u017adzierniku 1942 r. rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 wyw\u00f3zki do obozu zag\u0142ady w Treblince oraz masowe egzekucje na terenie miasta. Niekt\u00f3rym \u017bydom uda\u0142o si\u0119 znale\u017a\u0107 pomoc u Polak\u00f3w, jednak nie brakowa\u0142o te\u017c takich os\u00f3b, kt\u00f3re sekundowa\u0142y nazistom w ich zbrodniczym dziele. – Widzia\u0142em jak niemcy wyprowadzili 600 \u017byd\u00f3w z placu przy zarz\u0105dzie miejskim, boso, bez obuwia, w zimie, na ulicy Doktora Ch\u0105ci\u0144skiego (obecnie jest to ul. Wyszy\u0144skiego), w kierunku cmentarza pod Malcanowem – wspomina\u0142 Jankiel Keselbrener. – Na chodniku stali ludzie i pluli na \u017byd\u00f3w prowadzonych na \u015bmier\u0107. Ja osobi\u015bcie widzia\u0142em, bo by\u0142em schowany na strychu i wygl\u0105da\u0142em przez dziur\u0119.<\/p>\n W jednym z pierwszych transport\u00f3w do Treblinki by\u0142 w\u0142a\u015bciciel m\u0142yna Lejb Keselbrener. Do obozu zag\u0142ady wywieziony zosta\u0142 tak\u017ce jego zi\u0119\u0107 Jankiel Kramarz oraz Bracha Kselbrener – \u017cona jego syna Herszela. Wcze\u015bniej, w maju 1942 r., zastrzelony zosta\u0142 w Siedlcach jeden z syn\u00f3w Lejba – Lejsce. Pozostali cz\u0142onkowie rodziny do ko\u0144ca przebywali na terenie miasta. Ostateczn\u0105 likwidacj\u0119 getta \u0142ukowskiego, kt\u00f3ra nast\u0105pi\u0142a 2 maja 1943 r., prze\u017cyli ukryci w przygotowanych zawczasu bunkrach. Gdy umilk\u0142y strza\u0142y i ujadanie niemieckich ps\u00f3w, Jankiel Keselbrener postanowi\u0142 ratowa\u0107 siebie i swych bliskich: – Wyprowadzi\u0142em ich do zagajnika przy\u015bwiderskiego, tam zostali przez jeden dzie\u0144. Przyszed\u0142 do nas s\u0105siad, \u017byd Szmuel ze wsi Dminin. Pyta\u0142, czy mamy troch\u0119 pieni\u0119dzy, to on nas zaprowadzi do znajomego Polaka ze wsi, kt\u00f3ry got\u00f3w nas ukry\u0107. Ten pan zrobi\u0142 schron w oborze i tam ukrywali\u015bmy si\u0119 kilka miesi\u0119cy. Nie wolno by\u0142o, \u017ceby kto\u015b z s\u0105siad\u00f3w nas widzia\u0142.<\/p>\nNa chodniku stali ludzie i pluli na \u017byd\u00f3w prowadzonych na \u015bmier\u0107<\/blockquote>
Getto<\/h6>\n
Schron w oborze<\/h6>\n