{"id":6461,"date":"2018-03-13T01:04:09","date_gmt":"2018-03-12T23:04:09","guid":{"rendered":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/?p=6461"},"modified":"2018-03-13T01:04:09","modified_gmt":"2018-03-12T23:04:09","slug":"kartki-dziennika-nauczyciela-w-lukowie-z-okresu-okupacji-hitlerowskiej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/?p=6461","title":{"rendered":"Kartki dziennika nauczyciela w \u0141ukowie z okresu okupacji hitlerowskiej"},"content":{"rendered":"
\u0141uk\u00f3w, 27 pa\u017adziernika 1942 r.<\/h6>\n

Czuj\u0119, \u017ce jeste\u015bmy u granicy wytrzyma\u0142o\u015bci nerwowej, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o wytrzyma\u0142o\u015bci na g\u0142\u00f3d, zimno, na brak odzie\u017cy i obuwia. Zbrodniarze niemieccy okazali si\u0119 mistrzami w dziedzinie wynajdywania i wykony\u00adwania najpotworniejszych zbrodni. Najbujniejsza fantazja osobnika w ro\u00addzaju Al Capona czy nawet jeszcze bardziej zbrodniczych typ\u00f3w nie wy\u00admy\u015bli\u0142aby tego, na co musimy teraz patrze\u0107, co zmuszeni jeste\u015bmy prze\u00ad\u017cywa\u0107.<\/p>\n

Cz\u0142owiek czeka\u0142 ko\u0144ca wojny, a z nim ko\u0144ca zbrodni. Lecz ju\u017c czwarty rok si\u0119 zacz\u0105\u0142, a ko\u0144ca nie wida\u0107, a zbrodnie tymczasem mno\u017c\u0105 si\u0119 i mno\u00ad\u017c\u0105. Uwa\u017cam za konieczne chwyci\u0107 za pi\u00f3ro i w formie kroniki notowa\u0107, notowa\u0107 go\u0142e fakty bez upi\u0119ksze\u0144, bez dodatk\u00f3w, tak jak je widz\u0119, jak mi opowiadaj\u0105 o nich naoczni \u015bwiadkowie. Daleki jestem od literackiej ambicji, ale chc\u0119 notowa\u0107, chc\u0119 zachowa\u0107 materia\u0142 dla przysz\u0142ych litera\u00adt\u00f3w, naukowc\u00f3w. Zbrodnie niemieckie stan\u0105 si\u0119 niew\u0105tpliwie przedmiotem g\u0142\u0119bszych zainteresowa\u0144.<\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce, \u017ce zabieram si\u0119 do tego zbyt p\u00f3\u017ano, \u017ce niewiele pozosta\u0142o mi dni do pisania, by\u0107 mo\u017ce, \u017ce i z nas Polak\u00f3w niewiele zostanie, a wi\u0119c tym bardziej trzeba pisa\u0107. Chc\u0119 jeszcze tylko powiedzie\u0107, dlaczego tak p\u00f3\u017ano zabieram si\u0119 do pisania. Ot po prostu jako optymista i jako wie\u00adrz\u0105cy w cz\u0142owieka nie wierzy\u0142em, aby Niemcy mogli by\u0107 tak okrutni. Pada\u0142y tysi\u0105ce ofiar, a ja usi\u0142owa\u0142em sobie wyt\u0142umaczy\u0107, \u017ce nie mog\u0105 przecie\u017c zbytnio popuszcza\u0107, musz\u0105 si\u0119 “zabezpiecza\u0107”. Nie wierzy\u0142em jeszcze, \u017ceby m\u00f3g\u0142 istnie\u0107 plan zniszczenia ca\u0142ych narod\u00f3w. O\u015bwi\u0119cim, Oranienburg, Dachau – wyda\u0142y mi si\u0119 czym\u015b nieco tylko gorszym od naszej Berezy Kartuskiej Kostka Biernackiego. Dzi\u015b przesta\u0142em w to wierzy\u0107. Dzi\u015b przekonany ju\u017c jestem o zbrodniczo\u015bci Niemc\u00f3w na naszej zie\u00admi i dlatego chwytam za pi\u00f3ro.<\/p>\n

W tym czasie, kiedy pisz\u0119 t\u0119 s\u0142owa, dokonuje si\u0119 w\u0142a\u015bnie jedna z ko\u00adlejnych zbrodni. Odbywa si\u0119, jak to nazywaj\u0105 Niemcy, “od\u017cydzanie mia\u00adsta”. Od wczoraj do obecnej chwili (godzina 9 wieczorem) s\u0142ysz\u0119 ci\u0105g\u0142\u0105 strzelanin\u0119. Akcja ta przebiega u nas w spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy. Najpierw s\u0142yszeli\u015bmy o getcie warszawskim, o Be\u0142\u017ccu, Treblince, Lublinie, s\u0142ysze\u00adli\u015bmy o tym z dala. Pada\u0142y liczby stu, dwunastu tysi\u0119cy zg\u0142adzonych. U nas \u017bydzi chodzili swobodnie, nie by\u0142o getta, by\u0142a tylko dzielnica \u017cy\u00addowska, lecz \u017bydzi mogli si\u0119 swobodnie porusza\u0107. W lecie zabronili im oddala\u0107 si\u0119 od miejsca zamieszkania. \u017byda napotkanego poza miastem – po prostu zabijali. Po tym zorganizowali powa\u017cniejsze wypady. W Mi\u0119\u00addzyrzecu Podlaskim jaki\u015b pijany \u017candarm zastrzeli\u0142 kilkunastu \u017byd\u00f3w. Odby\u0142a si\u0119 akcja zabierania futer. \u017bydzi dali pono\u0107 za ma\u0142o. Przyby\u0142y ekspedycje karne i w ka\u017cdym mie\u015bcie zabito po kilkunastu \u017byd\u00f3w. W marcu br. zabili w \u0141ukowie 47 os\u00f3b, m\u0119\u017cczyzn i kobiet. W dniu 31 kwietnia zabito 49 os\u00f3b. We wsi Stok zabito kilku, ot po prostu dla zabawy. Jednego, bo \u015bmia\u0142 by\u0107 wy\u017cszy od \u017candarma.<\/p>\n

Na pocz\u0105tku wrze\u015bnia 1942 r. z Siedlec wywieziono oko\u0142o 20 000 \u017by\u00add\u00f3w, z czego 1000 os\u00f3b zabito na miejscu, przy wy\u0142apywaniu i \u0142adowaniu do poci\u0105g\u00f3w. Ludzie opowiadali potworne rzeczy o tym, co si\u0119 tam dzia\u00ad\u0142o. Nie sta\u0107 mnie na opisanie tego, jest to zbyt okropne. Wiadomo\u015bci moje s\u0105 po\u015brednie. Do \u0141ukowa przyjecha\u0142 wkr\u00f3tce potem poci\u0105g po naszych \u017byd\u00f3w. Ludzie opowiadaj\u0105, \u017ce tym razem uda\u0142o si\u0119 \u017bydom wykupi\u0107 za 10 kg z\u0142ota. Wydaje mi si\u0119, \u017ce mog\u0142o i tak by\u0107, ale uwa\u017cam, \u017ce nie to by\u0142o g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0105 zaniechania przez Niemc\u00f3w deportacji. Powa\u017c\u00adniejszym powodem by\u0142o to, \u017ce nie by\u0142o zamkni\u0119tego getta, \u017ce \u017bydzi miesz\u00adkali po ca\u0142ym mie\u015bcie i akcja mog\u0142a si\u0119 nie uda\u0107. Fakt, \u017ce poci\u0105g odje\u00adcha\u0142 pusty do Mi\u0119dzyrzeca, gdzie za\u0142adowano do niego oko\u0142o 10 tysi\u0119cy miejscowych \u017byd\u00f3w. \u0141ukowscy \u017bydzi uzyskali miesi\u0105c \u017cycia, \u017cycia w ci\u0105g\u0142ym oczekiwaniu okropnej \u015bmierci. W po\u0142owie wrze\u015bnia zarz\u0105dzono utworzenie getta. Zacz\u0119to wznosi\u0107 ogrodzenie wok\u00f3\u0142 dzielnicy \u017cydow\u00adskiej i skupia\u0107 w niej \u017byd\u00f3w z ca\u0142ego miasta. Zbrodnia nast\u0105pi\u0142a w po\u00adniedzia\u0142ek, 5 pa\u017adziernika 1942 r. W niedziel\u0119 w nocy nadjecha\u0142 poci\u0105g, samochodami przyjechali \u017candarmi, \u0141otysze, Ukrai\u0144cy i polscy policjanci. Przez ca\u0142\u0105 noc pili, a skoro \u015bwit otoczyli miasto i getto. Zacz\u0119li wdziera\u0107 si\u0119 do \u017cydowskich dom\u00f3w, wywlekali wszystkich \u017byd\u00f3w i sp\u0119dzali ich na targowisko przy szosie mi\u0119dzyrzeckiej. Sp\u0119dzono tam oko\u0142o 4000 ludzi. P\u0119dzi\u0142a ich banda pijanych zbrodniarzy. W rezultacie zabito w tym dniu oko\u0142o 500 os\u00f3b. Nie zawsze kula by\u0142a jedynym sposobem zabijania. Cz\u0119\u00adsto rzucali oni dzieci z pi\u0119tra na bruk, zabijali przez kopanie. Ca\u0142a akcja trwa\u0142a dwa dni. Za\u0142adowany poci\u0105g odjecha\u0142. Przez nast\u0119pne dwa dni przechodzi\u0142y przez \u0141uk\u00f3w podobne transporty z Parczewa i D\u0119blina. Do ka\u017cdego z tych transport\u00f3w hitlerowcy do\u0142\u0105czali \u017byd\u00f3w \u0142ukowskich, kt\u00f3\u00adrych uda\u0142o im si\u0119 jeszcze wyci\u0105gn\u0105\u0107 z przer\u00f3\u017cnych kryj\u00f3wek.<\/p>\n

Chc\u0105c unikn\u0105\u0107 deportacji, \u017bydzi porobili sobie bardzo cz\u0119sto pomys\u0142o\u00adwe kryj\u00f3wki: w piecach do ogrzewania, w piecach piekarnianych, pod pod\u0142ogami, pod piwnicami, za podw\u00f3jnymi \u015bcianami, na strychach, na dachach, nad ust\u0119pami. Dzi\u0119ki temu wielu, nawet ca\u0142ym rodzinom, uda\u0142o si\u0119 ukry\u0107. Gdy jednak Niemcy wykrywali kogo\u015b w takiej kryj\u00f3wce, za\u00adbijali go na miejscu, nie pozwalali mu nawet wyj\u015b\u0107. Jest to dla mnie tym tragiczniejsze, \u017ce w zbrodni tej p\u0142awili si\u0119 nie tylko Niemcy i sprowadzeni przez nich do pomocy siepacze ukrai\u0144scy czy \u0142otewscy. Boli mnie nawet nie to, \u017ce bra\u0142a w tym udzia\u0142 r\u00f3wnie\u017c nasza “kochana” granatowa policja, bo wiadomo, \u017ce to zwierz\u0119ta. Najohydniejsze dla mnie to to, \u017ce brali w tym udzia\u0142 Polacy: cywile na ochotnika, a wi\u0119c “\u0142apacze” z Arbeitsamtu i przygodni amatorzy.<\/p>\n

Spo\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w sp\u0119dzonych na targowiska r\u00f3\u017cne firmy, szczeg\u00f3lnie nie\u00admieckie, wyreklamowa\u0142y do pracy w swoich zak\u0142adach cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w, pozosta\u0142ych wywieziono do Treblinki. W drodze wielu pr\u00f3bowa\u0142o ratowa\u0107 si\u0119 ucieczk\u0105, wyskakuj\u0105c z biegn\u0105cego poci\u0105gu. O tamtych ofiarach nie wiem nic. W \u0141ukowie ukry\u0142o si\u0119 oko\u0142o 2-3 tys. os\u00f3b. Stanowili oni \u0142up dla gestapowc\u00f3w i \u017candarm\u00f3w. W czwartek rano ogl\u0105dali\u015bmy \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych pozostawiono jako robotnik\u00f3w. Przez dwa tygodnie dali im wzgl\u0119d\u00adn\u0105 swobod\u0119. Zmniejszono getto do paru blok\u00f3w. Zap\u0119dzili pozosta\u0142ych \u017byd\u00f3w – jako stra\u017c po\u017carn\u0105 – do wywo\u017cenia dobytku \u017cydowskiego. Umeblowano tym wszystkie niemieckie urz\u0119dy, pan burmistrz Pietrin wype\u0142ni\u0142 ca\u0142\u0105 swoj\u0105 szop\u0119 sprz\u0119tem \u017cydowskim, reszt\u0119 grabi\u0142a wszelka inna “swo\u0142ocz”. Serce zamiera\u0142o, gdy si\u0119 przechodzi\u0142o obok dom\u00f3w \u017cy\u00addowskich: zia\u0142y one martwot\u0105 i spustoszeniem. Powyrywano drzwi i okna, a wewn\u0105trz – wszystko zrujnowane.<\/p>\n

Do zmniejszonego getta Niemcy sp\u0119dzili reszt\u0119 \u017byd\u00f3w. Zwieziono \u017byd\u00f3w z okolicznych osad: z Kocka, Wojcieszkowa, Adamowa, Stanina, Tuchowicza, Trzebieszowa. Wczoraj, 26 pa\u017adziernika wieczorem zacz\u0119\u0142a si\u0119 “no\u00adwa zabawa”. Strzelanina trwa\u0142a ca\u0142\u0105 noc, w dzie\u0144 nieco os\u0142ab\u0142a, a obecnie pewnie za\u0142adowano ich do poci\u0105gu, gdy\u017c dochodz\u0105 stamt\u0105d po prostu kanonady strza\u0142\u00f3w, a mnie pisz\u0105cego a\u017c podrzuca.<\/p>\n

Rano wyszed\u0142em na miasto. Policjanci \u017cydowscy zwozili ca\u0142e fury tru\u00adp\u00f3w. Jeden z nauczycieli, przeje\u017cd\u017caj\u0105cy obok targowiska, na kt\u00f3re zn\u00f3w sp\u0119dzono \u017byd\u00f3w, powiedzia\u0142 mi: “Ilu ich by\u0142o – nie umiem okre\u015bli\u0107, sie\u00addzia\u0142 ca\u0142y t\u0142um, tworz\u0105c kr\u0105g o promieniu 1\/4 kilometra, a dooko\u0142a sta\u0142y karabiny maszynowe skierowane w t\u0142um. Karabiny od razu grzechoc\u0105, gdy kt\u00f3ry z \u017byd\u00f3w pr\u00f3buje si\u0119 poruszy\u0107. Jad\u0119 ulic\u0105 i wje\u017cd\u017cam niechc\u0105\u00adcy na trupa 10-letniego ch\u0142opca.”<\/p>\n

W tej chwili warcz\u0105 samochody pod oknem, pewnie oprawcy wracaj\u0105 z roboty.<\/p>\n

Pod koniec ubieg\u0142ego tygodnia w Krzywdzie Niemcy wzi\u0119li 150 \u017by\u00add\u00f3w, ustawili w szereg, kazali im si\u0119 rozebra\u0107 do naga, ubrania od\u0142o\u017cy\u0107 na bok, po\u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 na ziemi twarzami do ziemi. Pozabijali ich wszystkich. Trupy le\u017ca\u0142y przez kilka dni.<\/p>\n

W Oszczepalinie (gm. Wojcieszk\u00f3w) mieszka\u0142a jedna rodzina \u017cydow\u00adska. Wyprowadzono pod las i wszystkich wybito.<\/p>\n

W Trzebieszowie, w poniedzia\u0142ek, miejscowi ch\u0142opi wartuj\u0105cy w nocy – jako stra\u017c obywatelska – chroni\u0105c wie\u015b przed napadami bandycki\u00admi, dostali rozkaz wy\u0142apania wszystkich \u017byd\u00f3w w Trzebieszowie i odsta\u00adwienia ich do \u0141ukowa. Otoczono ca\u0142\u0105 wie\u015b i zacz\u0119\u0142o si\u0119 polowanie. Wy\u00adwlekano zewsz\u0105d \u017byd\u00f3w, \u0142apano ich na polach, \u0142\u0105kach. Zaprowadzono ich nast\u0119pnie przed szko\u0142\u0119, gdzie czasowo mie\u015bci si\u0119 urz\u0105d gminny i tu trzy\u00admano ich przez ca\u0142\u0105 noc. To, czego nie zd\u0105\u017cyli rozgrabi\u0107 z mienia \u017cydow\u00adskiego, te\u017c zwieziono przed budynek szko\u0142y. W oczach \u017byd\u00f3w rabowano i palono ich meble, sprz\u0119ty. Wyznaczone przez gminy podwody odwioz\u0142y \u017byd\u00f3w do \u0141ukowa. Za ka\u017cd\u0105 z tych podw\u00f3d musieli nieszcz\u0119\u015bni pasa\u017ce\u00adrowie oczywi\u015bcie sami zap\u0142aci\u0107 (okropna salwa) po 80 z\u0142.<\/p>\n

Oby\u015bcie dranie nie strawili nigdy tego grosza! (salwa druga). Tak oto w telegraficznym skr\u00f3 (salwa trzecia) cie przedstawia si\u0119 tragedia \u017byd\u00f3w \u0142ukowskich. Kto ma odrobin\u0119 serca, nie zapomni tych ludzi, dop\u00f3ki \u017cy\u0107 b\u0119dzie. To by\u0142y widma, cienie, truchlej\u0105ce na widok ka\u017cdego nie-\u017byda, k\u0142aniaj\u0105ce si\u0119 ka\u017cdemu mundurowi i lepiej ubranemu przechodniowi. To niestety gin\u0105ce \u015bwiadectwa zbrodni niemieckiej.<\/p>\n

A co dalej? Jeszcze grzmi\u0105 strza\u0142y, a ju\u017c nasze hieny czyhaj\u0105 na to, co pozosta\u0142o po \u017bydach. Jeszcze trupy \u017byd\u00f3w nie ostyg\u0142y, a ju\u017c nap\u0142ywaj\u0105 podania o mieszkania, sklepy, warsztaty czy kawa\u0142ek ziemi pozosta\u0142ej po \u017bydach.<\/p>\n

O ziemio, ziemio \u015bwi\u0119ta! Rozst\u0105p si\u0119 i poch\u0142o\u0144 nas wszystkich!<\/p>\n

\u0141uk\u00f3w, 8 listopada 1942 r. <\/h6>\n

Przed pierwsz\u0105 deportacj\u0105 rabin \u0141ukowa zebra\u0142 \u017byd\u00f3w i wyg\u0142osi\u0142 do nich przem\u00f3wienie w tym duchu: “Rych\u0142o B\u00f3g nas powo\u0142a do siebie, b\u0105d\u017a\u00adcie przygotowani na to”. I nast\u0119pnie pob\u0142ogos\u0142awi\u0142 ich. Na drugi dzie\u0144 by\u0142a akcja. Rabin ubra\u0142 si\u0119 w \u015bmierteln\u0105 szat\u0119, po\u017cegna\u0142 si\u0119 z rodzin\u0105 i modli\u0142 si\u0119. Gdy przyszli \u017candarmi, wyszed\u0142 z nimi przed dom i powiedzia\u0142, \u017ce dalej nie p\u00f3jdzie i nie poszed\u0142. Jego trupa znaleziono obok domu.<\/p>\n

W tych dniach aresztowano w Karczewie dw\u00f3ch ch\u0142op\u00f3w, u kt\u00f3rych w stodo\u0142ach znaleziono \u017byd\u00f3w.<\/p>\n

W dniu 5 listopada przeje\u017cd\u017ca\u0142em przez wie\u015b Siedliska. Wst\u0105pi\u0142em do Sp\u00f3\u0142dzielni. Ch\u0142opi kupowali kosy. Sklepowa m\u00f3wi: “Przydadz\u0105 si\u0119 Wam na dzisiejsz\u0105 ob\u0142aw\u0119”. Pytam na jak\u0105 ob\u0142aw\u0119. “A na \u017byd\u00f3w”. Zapyta\u0142em: “A ile zap\u0142ac\u0105 za schwytanego \u017byda?” Zapad\u0142o k\u0142opotliwe milczenie. M\u00f3\u00adwi\u0119 wi\u0119c dalej, \u017ce “za Chrystusa zap\u0142acono 30 srebrnik\u00f3w, domagajcie si\u0119, \u017ceby i Wam tyle p\u0142acono”. Nikt mi nic nie odpowiedzia\u0142. Odpowied\u017a us\u0142ysza\u0142em troch\u0119 p\u00f3\u017aniej. Przeje\u017cd\u017caj\u0105c przez las dochodzi\u0142y do mnie salwy karabin\u00f3w maszynowych: odbywa\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie ob\u0142awa na ukry\u00adwaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w. Mo\u017ce blu\u017ani\u0119, gdy\u017c chyba powinienem by\u0107 szcz\u0119\u015bli\u00adwy, \u017ce \u017cywy wyjecha\u0142em z tego lasu.<\/p>\n

W Burcu jaki\u015b bu\u0144czuczny stra\u017cnik proponowa\u0142: “Niech mi wie\u015b zap\u0142a\u00adci 1000 z\u0142, to ja tych \u017byd\u00f3w dostarcz\u0119”.<\/p>\n

W trzy dni p\u00f3\u017aniej dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce w lasach bureckich sze\u015bcioro \u017byd\u00f3w wykopa\u0142o sobie schron ziemny. Wyda\u0142 ich dworski gajowy.<\/p>\n

Wczoraj znowu, ju\u017c po raz trzeci, wywo\u017cono \u017byd\u00f3w z \u0141ukowa. Tym ra\u00adzem musia\u0142em by\u0107 naocznym \u015bwiadkiem tej zbrodni. Zamierza\u0142em poje\u00adcha\u0107 do Trzebieszowa. Na targowisku spotka\u0142em t\u0142um \u017byd\u00f3w zbitych w jedn\u0105 gromad\u0119, otoczon\u0105 przez Ukrai\u0144c\u00f3w. Pojedynczymi strza\u0142ami da\u00adwali zna\u0107, \u017ce dobrze strzeg\u0105 swych ofiar. Dzie\u0144 zimny, wietrzny, mglisty. Trzymano ich na tym placu przez ca\u0142y dzie\u0144. O zmroku eskortowano ten t\u0142um \u017byd\u00f3w na stacj\u0119. Droga wiod\u0142a przez nasze ulice, tu\u017c obok naszego domu. Kopa\u0142em w ogr\u00f3dku, us\u0142ysza\u0142em g\u0119ste strza\u0142y, krzyki. Wyszed\u0142em na ulic\u0119, szed\u0142 olbrzymi poch\u00f3d 2-3 tys. ciasno st\u0142oczonych ludzi. Byli tam m\u0119\u017cczy\u017ani, kobiety i dzieci w r\u00f3\u017cnym wieku, niemowl\u0119ta by\u0142y na r\u0119kach ojc\u00f3w i matek. Z obu stron sz\u0142a silna eskorta Ukrai\u0144c\u00f3w z ka\u00adrabinami gotowymi do strza\u0142u. Ka\u017cdy \u017byd, kt\u00f3ry pr\u00f3bowa\u0142 si\u0119 od\u0142\u0105czy\u0107 od tej kolumny, by\u0142 na miejscu zabijany.<\/p>\n

Oto par\u0119 obrazk\u00f3w. Id\u0105 w pochodzie matka z c\u00f3rk\u0105 i ci\u0105gn\u0105 za sob\u0105 bezsilnego ch\u0142opca 5-6 lat. Ci\u0119\u017cko im, pozostaj\u0105 w tyle za t\u0142umem. Ukrainiec strzela do dziecka. Ch\u0142opczyk pada na ulicy, a matka i c\u00f3rka uciekaj\u0105 w przera\u017ceniu. Za chwil\u0119 dziecko d\u017awiga si\u0119 na r\u0119kach i krzy\u00adczy. Matka zawaha\u0142a si\u0119, chce zawr\u00f3ci\u0107, Ukrainiec repetuje karabin, za\u00admierza si\u0119, lecz nie strzela. Krzyczy: “dobij”. Nadeszli inni wartownicy, krzykn\u0119li: “Czto ty zdie\u0142a\u0142 sukinsyn?”, zabrali mu jego karabin i dali inny. Dziecko wzi\u0119li pod r\u0119k\u0119 i poci\u0105gn\u0119li za matk\u0105.<\/p>\n

W tym samym momencie dziewczyna lat oko\u0142o 15 pr\u00f3bowa\u0142a zej\u015b\u0107 na chodnik. Pad\u0142a martwa w rynsztoku z roztrzaskan\u0105 czaszk\u0105. Nakryli j\u0105 w\u0142asn\u0105 chustk\u0105. Rano znale\u017ali\u015bmy tego trupa z odkryt\u0105 g\u0142ow\u0105 na progu domu naszych s\u0105siad\u00f3w, \u017candarm\u00f3w.<\/p>\n

O sto krok\u00f3w dalej, w jednym miejscu by\u0142o 6 trup\u00f3w. Nim poch\u00f3d do\u00adtar\u0142 do dworca, pad\u0142o ze sto lub wi\u0119cej os\u00f3b. Strzelanina trwa\u0142a przez ca\u00ad\u0142\u0105 noc. Na stacji jeszcze poci\u0105gu nie by\u0142o. Zap\u0119dzili wi\u0119c t\u0142um do olbrzymiego baraku obok stacji. Dzi\u015b po po\u0142udniu wybra\u0142em si\u0119 z moimi synka\u00admi na stacj\u0119, aby kupi\u0107 tam gazet\u0119. Ka\u0142u\u017ce krwi obok baraku \u015bwiadczy\u0142y o tym, co si\u0119 tam w nocy dzia\u0142o. Kto\u015b powiedzia\u0142, \u017ce jeden z \u017byd\u00f3w ni\u00f3s\u0142 martwe dziecko w koszuli, zmarz\u0142o w czasie ca\u0142odziennego postoju na dworze. W pochodzie tym sz\u0142a nasza znajoma. Zna\u0142a rozk\u0142ad naszej po\u00adsesji, zaryzykowa\u0142a i uciek\u0142a. Wbieg\u0142a do naszej sieni, drzwi by\u0142y za\u00admkni\u0119te. Skoczy\u0142a do sieni s\u0105siad\u00f3w, mego kolegi, lustratora “Spo\u0142em” – Jana M., ale ten j\u0105 wyp\u0119dzi\u0142. Wpad\u0142a do kom\u00f3rki, pozwolono jej poby\u0107 par\u0119 minut i zn\u00f3w j\u0105 przep\u0119dzono. Co si\u0119 z ni\u0105 sta\u0142o – nie wiemy. Ca\u0142\u0105 noc psy wy\u0142y nad tymi trupami.<\/p>\n

Przyst\u0105pili do rozbi\u00f3rki getta. Zabrano ju\u017c pewnie wszystkich \u017byd\u00f3w. Podobno zostawili tylko pewn\u0105 liczb\u0119 robotnik\u00f3w w magazynach gestapo, w niemieckiej firmie skupu jaj i drobiu – “Ditra”.<\/p>\n

A oto par\u0119 relacji z terenu.<\/p>\n

Dnia 30 pa\u017adziernika wybra\u0142em si\u0119 do wsi Burzec na wizytacj\u0119 sp\u00f3\u0142\u00addzielni. Kiedy doje\u017cd\u017ca\u0142em do wsi, zatrzymali mnie ch\u0142opi, kt\u00f3rzy uciekli ze wsi. Do Burca przyjechali bowiem \u017candarmi, \u017ceby przeprowadzi\u0107 ob\u0142a\u00adw\u0119 na \u017byd\u00f3w. Dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce z osady Adam\u00f3w uciekli \u017bydzi, uzbroili si\u0119 i napadli nast\u0119pnie na urz\u0105d gminny, kt\u00f3ry zniszczyli, szukali te\u017c w\u00f3jta, kt\u00f3rego chcieli zabi\u0107. Nie zastali go jednak, wi\u0119c zdemolowali jego dom. Jednego \u017candarma zabili, jednego ranili, pozostali wraz z gra\u00adnatowymi policjantami uciekli. W nocy przewieziono tamt\u0119dy transport \u017byd\u00f3w. Zatrzymano go i zn\u00f3w zbiegli \u017bydzi z oko\u0142o dziesi\u0119ciu wagon\u00f3w. Ukryli si\u0119 w lasach. Niemcy przeprowadzaj\u0105 obecnie ob\u0142awy na tych \u017by\u00add\u00f3w. W wyniku ob\u0142awy zgin\u0119\u0142o 25 \u017byd\u00f3w. Wiem, \u017ce do 4 listopada jesz\u00adcze ich nie pogrzebano.<\/p>\n

Oto rozmowa ch\u0142op\u00f3w w Burcu: “Kazano odwie\u017a\u0107 tego \u017byda do \u0141u\u00adkowa. My\u015bl\u0119 sobie, \u017ce jak wjad\u0119 w las, to szelma mi ucieknie. Tr\u0105cam furmana w bok, a \u017ce to ch\u0142op nie g\u0142upi, wi\u0119c zmiarkowa\u0142 o co chodzi. Chwyci\u0142 lejce zrobi\u0142 p\u0119tl\u0119, zarzuci\u0142 \u017bydowi na szyj\u0119, drugi koniec sobie pod nogi i take\u015bmy go wie\u017ali do samego \u0141ukowa\u201d.<\/p>\n

W nocy \u015bpi\u0119 w Burcu u przewodnicz\u0105cego rady nadzorczej sp\u00f3\u0142dzielni. W nocy budz\u0105 go i razem ze stra\u017c\u0105 wiejsk\u0105 poszli otoczy\u0107 zagrod\u0119 innego ch\u0142opa, kt\u00f3rego pos\u0105dzono, \u017ce przechowuje \u017byda. Na szcz\u0119\u015bcie ni\u00adkogo nie znale\u017ali.<\/p>\n

W Okrzei przy wywo\u017ceniu \u017byd\u00f3w by\u0142o tylko kilku \u017candarm\u00f3w i kil\u00adku Ukrai\u0144c\u00f3w. Bohaterami byli miejscowi Polacy. Sp\u0119dzono \u017byd\u00f3w na rynek, naprzeciw ko\u015bcio\u0142a, kazano im ta\u0144czy\u0107, \u015bpiewa\u0107 “Alleluja”. Potem kazano im rozebra\u0107 si\u0119, po\u0142o\u017cy\u0107 na ziemi, “wyr\u00f3wna\u0107 \u0142ebki” i zastrzelili 90 os\u00f3b. Jedna z matek jeszcze po \u015bmierci dziecka przyciska\u0142a do piersi trupa swego dziecka.<\/p>\n

Z poprzedniego transportu, z poci\u0105gu radzy\u0144skiego wyskoczy\u0142a \u017byd\u00f3w\u00adka. Posz\u0142a do wsi, nikt nie chcia\u0142 nic da\u0107, nikt do obej\u015bcia nie wpu\u015bci\u0142. Zrezygnowana, g\u0142odna i zzi\u0119bni\u0119ta postanowi\u0142a wr\u00f3ci\u0107 do \u0142ukowskiego getta. Jecha\u0142 ch\u0142op, przemoc\u0105 wsiad\u0142a na fur\u0119, gdy jednak wyjecha\u0142 z la\u00adsu, to \u017byd\u00f3wk\u0119 batem przep\u0119dzi\u0142 z fury. “Ta \u017byd\u00f3wka pcha si\u0119 na moj\u0105 fur\u0119, co by\u0142o robi\u0107? Sp\u0119dzi\u0142em j\u0105” – opowiada\u0142 gospodarz w sp\u00f3\u0142dzielni.<\/p>\n

\u0141uk\u00f3w, 16 listopada<\/h6>\n

W K\u0105kolewnicy dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce za \u017byda dostarczonego \u017cywcem lub trupem \u017candarmeria daje trzy litry w\u00f3dki. Notuj\u0119 to na odpowiedzial\u00adno\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w K\u0105kolewnicy. Musz\u0119 to dok\u0142adnie sprawdzi\u0107, \u017ce a\u017c tak nisko upadli\u015bmy moralnie i \u017ce przyjmujemy tak pod\u0142e i tak uw\u0142aczaj\u0105ce nam nagrody. Czy naprawd\u0119 jeste\u015bmy a\u017c takimi bydlakami. Od ostatniej wyw\u00f3zki nie by\u0142o u nas powa\u017cniejszych akcji anty\u017cydowskich. A b\u0119d\u0105, bo polowanie na \u017byd\u00f3w trwa dalej. Kt\u00f3rego\u015b dnia, bodaj\u017ce 9 listopada, sp\u0119dzono na magistrackie podw\u00f3rze oko\u0142o 200 \u017byd\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich za\u00adstrzelili na miejscu, a reszt\u0119 zap\u0119dzono na cmentarz \u017cydowski i wybili z karabin\u00f3w maszynowych.<\/p>\n

W dniu 10 listopada prowadzono jakiego\u015b \u017byda. Przewr\u00f3ci\u0142 si\u0119 na uli\u00adcy, przera\u017cony spojrza\u0142 na eskortuj\u0105cego go \u017candarma, ten na miejscu go zastrzeli\u0142. Trup przez ca\u0142y dzie\u0144 11 listopada le\u017ca\u0142 w Alejach Ko\u015bciuszki i patrzy\u0142 na \u015bwiat swymi przera\u017conymi oczami.<\/p>\n

Oto jeszcze jeden obrazek z tych samych Alei T. Ko\u015bciuszki w \u0141ukowie. W t\u0142umie sz\u0142o na stacj\u0119 kolejow\u0105 – podczas ostatniej deportacji \u017by\u00add\u00f3w – ma\u0142e, pi\u0119cioletnie mo\u017ce dziecko, ch\u0142opczyk. W skostnia\u0142ych r\u0105cz\u00adkach trzyma\u0142 wetkni\u0119t\u0105 mu przez matk\u0119 butelk\u0119 z mlekiem. W pewnym momencie butelka wypad\u0142a mu z r\u0105czek i potoczy\u0142a si\u0119 do rynsztoku. Dziecko pobieg\u0142o za ni\u0105, ale \u017candarm by\u0142 szybszy i gdy dziecko pochyli\u0142o si\u0119, \u017ceby podnie\u015b\u0107 sw\u00f3j skarb, ci\u0119\u017cki but \u017candarmski mia\u017cd\u017cy\u0142 butelk\u0119, a nast\u0119pnie kopni\u0119ciem zwali\u0142 z n\u00f3\u017cek dziecko. Jaki\u015b m\u0142ody bandyta ukrai\u0144ski celnym strza\u0142em zabi\u0142 le\u017c\u0105cego ch\u0142opczyka. Matka ob\u0142\u0105kanym wzrokiem patrzy\u0142a jeszcze d\u0142ugo na cia\u0142o swego dziecka, ale gnali j\u0105 wci\u0105\u017c naprz\u00f3d, wraz z ca\u0142ym pochodem. O dranie, bandyci, zbrodniarze! Czy mo\u017ce by\u0107 co\u015b tak okrutnego, czego nie nale\u017ca\u0142oby wam \u017cyczy\u0107?! Oby widma zamordowanych przez was ludzi nie przesta\u0142y was nigdy m\u0119czy\u0107. Jaka szkoda, \u017ce piek\u0142o nie jest rzeczywisto\u015bci\u0105.<\/p>\n

Polak\u00f3w jest du\u017co i ka\u017cdy reaguje na sw\u00f3j spos\u00f3b. O dra\u0144stwach dosy\u0107 du\u017co pisz\u0119. Jest du\u017co ludzi, kt\u00f3rzy pot\u0119piaj\u0105 zbrodnie niemieckie i brzy\u00addz\u0105 si\u0119 nimi. S\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy na widok wyczyn\u00f3w niemieckich wpadaj\u0105 po prostu w rozpacz. Niekt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105 jednak, \u017ce “co prawda jest to bardzo przykre i okrutne, ale przecie\u017c Niemcy oddaj\u0105 nam du\u017c\u0105 przys\u0142ug\u0119: rozwi\u0105zuj\u0105 problem \u017cydowski”. Nasza “Endecja” ze wszystkimi swoi\u00admi przybud\u00f3wkami mo\u017ce by\u0107 dumna ze swego posiewu.<\/p>\n

Dzie\u0144 wywiezienia ostatniego transportu \u017byd\u00f3w z \u0141ukowa by\u0142 dla nas (dla mnie i dla mojej \u017cony) najtragiczniejszym dniem w naszym \u017cyciu. Gdy p\u0119dzono moj\u0105 ulic\u0105 (11 listopada) wielotysi\u0119czny t\u0142um \u017byd\u00f3w, pra\u00adcowa\u0142em w ogrodzie. Gdy czo\u0142o kolumny znalaz\u0142o si\u0119 przy naszym domu, jaka\u015b tajemnicza si\u0142a wydar\u0142a mi rydel z r\u0105k i przyprowadzi\u0142a mnie do p\u0142otu. Zdj\u0105\u0142em z g\u0142owy czapk\u0119 i patrzy\u0142em, chcia\u0142em wch\u0142on\u0105\u0107 ca\u0142y b\u00f3l, ca\u0142\u0105 rozpacz tego ogromnego t\u0142umu, tych tysi\u0119cy ludzi, dzieci i matek, starc\u00f3w i m\u0142odzie\u017cy. Pyta\u0142em siebie, czy jest jaka\u015b wy\u017csza sprawiedli\u00adwo\u015b\u0107, czy istnieje jaki\u015b B\u00f3g. I m\u00f3wi\u0142em sobie, \u017ce je\u015bli jest B\u00f3g, to chyba te\u017c jest Niemcem, skoro pob\u0142a\u017ca ich tak strasznym zbrodniom.<\/p>\n

Poch\u00f3d ju\u017c przeszed\u0142, a ja sta\u0142em dalej jak wro\u015bni\u0119ty w ziemi\u0119, nie mia\u0142em si\u0142y ruszy\u0107 si\u0119 z miejsca. W domu \u017cona moja dosta\u0142a ataku sza\u0142u, rwa\u0142a w\u0142osy z rozpaczy. Musia\u0142em wzi\u0105\u0107 si\u0119 w gar\u015b\u0107, aby jako\u015b j\u0105 uspo\u00adkoi\u0107. Przez d\u0142ugie, d\u0142ugie dni prze\u015bladowa\u0142 nas widok t\u0142umu \u017byd\u00f3w p\u0119\u00addzonych przez miasto. Cz\u0142owiek nie jad\u0142, nie spa\u0142, a ka\u017cda praca wypada\u00ad\u0142a z r\u0105k. My\u015bli ot\u0119pia\u0142y. Ogarn\u0105\u0142 nas paniczny strach. Uciek\u0142em z \u0141uko\u00adwa i przez par\u0119 dni le\u017ca\u0142em chory. Rozstr\u00f3j nerwowy. Jakie\u017c zreszt\u0105 pi\u00adsa\u0107 o tym, skoro cz\u0142owiek nie znajduje s\u0142\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142yby wyrazi\u0107 uczu\u00adcia, kt\u00f3re nim miotaj\u0105. Jedynie wie\u015bci o froncie afryka\u0144skim dodaj\u0105 nieco otuchy. Mo\u017ce to dra\u0144stwo niebawem si\u0119 sko\u0144czy.<\/p>\n

Oczywi\u015bcie i Niemc\u00f3w jest du\u017co. Nar\u00f3d ten opanowa\u0142 jaki\u015b dziwny sza\u0142. Odnosi si\u0119 wra\u017cenie, \u017ce sami padaj\u0105c chc\u0105 ca\u0142y \u015bwiat poci\u0105gn\u0105\u0107 za sob\u0105 w otch\u0142a\u0144. Szukam w\u015br\u00f3d nich wyj\u0105tk\u00f3w, szukam jakich\u015b indywi\u00addualnych odruch\u00f3w dobroci, odruch\u00f3w serca czy lito\u015bci. Niestety, mo\u017cna \u015bmia\u0142o stwierdzi\u0107, \u017ce wszyscy Niemcy na polskiej ziemi s\u0105 podli. Prawie nie wida\u0107 u nich odruch\u00f3w cz\u0142owiecze\u0144stwa. Czasem jednak i ich nerwy nie wytrzymuj\u0105; tu i \u00f3wdzie widziano p\u0142acz\u0105cych \u017candarm\u00f3w. Podobno widziano \u017candarm\u00f3w, kt\u00f3rzy pomagali \u017bydom zbiec przed deportacj\u0105. S\u0105 to jednak wypadki tak rzadkie, \u017ce nie przekre\u015blaj\u0105 regu\u0142y. Bardzo chc\u0119 wierzy\u0107, \u017ce fakty te s\u0105 prawdziwe. Boj\u0119 si\u0119, boj\u0119 si\u0119 straci\u0107 wiar\u0119 w cz\u0142owiecze\u0144stwo cz\u0142owieka. Jest u nas w \u0141ukowie niemiecka firma sku\u00adpu jaj i drobiu. Kierownicy tej firmy, powodowani “geszeftem” czy te\u017c odrobin\u0105 ludzkiego serca, wyci\u0105gaj\u0105 \u017byd\u00f3w z r\u0105k oprawc\u00f3w, gdzie mog\u0105 i jak mog\u0105 zatrudniaj\u0105 ich u siebie. By\u0142 nawet na tym tle wypadek po\u00adbicia gestapowca Cilkiego. W zak\u0142adach tej firmy, w kurnikach, ukrywa si\u0119 du\u017co dzieci \u017cydowskich. Inny jaki\u015b kierownik, wiede\u0144czyk, przecho\u00addz\u0105c przez getto spotka\u0142 dwoje dzieci \u017cydowskich, zabra\u0142 je z sob\u0105 i przy\u00adprowadzi\u0142 do swoich zak\u0142ad\u00f3w.<\/p>\n

Chc\u0119 wierzy\u0107, \u017ce s\u0105 jeszcze Niemcy, kt\u00f3rzy wiedz\u0105, co to ludzkie uczucia.<\/p>\n

Autor: S. \u017bemi\u0144ski
\n\u0179r\u00f3d\u0142o: \u201eBiuletyn \u017bydowskiego Instytutu Historycznego\u201d, Warszawa, lipiec-wrzesie\u0144 1958 r. Nr 27<\/p>\n

\n\"\"<\/a>
\n

Dziennik Stanis\u0142awa \u017bemi\u0144skiego po raz pierwszy ukaza\u0142 si\u0119 w “Biuletynie \u017bydowskiego Instytutu Historycznego w 1958 r. Opublikowany tekst okazuje si\u0119 niekompletny. W tomie nr 13 (za rok 2017) “Zag\u0142ada \u017byd\u00f3w. Studia i Materia\u0142y” wydanego przez Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w, opublikowana zosta\u0142a poprawiona i ju\u017c kompletna wersja tekstu. Opracowanie wykona\u0142a Pani Alina Skibi\u0144ska. Poni\u017cej prezentujemy uzupe\u0142niony tekst.<\/p>\n

Stanis\u0142aw \u017b(Rz)emi\u0144ski<\/strong><\/p>\n

PAMI\u0118TNIKI \u0141uk\u00f3w i okolice – getto<\/strong><\/p>\n

\u0141uk\u00f3w, 27 pa\u017adziernika 1942 r.<\/h6>\n

Czuj\u0119, \u017ce jeste\u015bmy u granicy wytrzyma\u0142o\u015bci nerwowej, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o wytrzyma\u0142o\u015bci na g\u0142\u00f3d, zimno, na brak odzie\u017cy i obuwia. Zbrodniarze niemieccy okazali si\u0119 mistrzami, gdy chodzi o wynajdywanie i wykonywanie najpotworniejszych zbrodni. Gdyby przed wojn\u0105 najbujniejsz\u0105 rozpu\u015bci\u0107 fantazj\u0119, fantazj\u0119 Al Capon\u00f3w czy typ\u00f3w najbardziej zbrodniczych, jeszcze by tego nie wymy\u015blili, na co patrzy\u0107 teraz musimy, co zmuszeni jeste\u015bmy prze\u017cywa\u0107 1)<\/sup><\/a>B\u017bIH 1958, nr 3 (27): \u201eNajbujniejsza fantazja osobnika w rodzaju Al Capona czy nawet jeszcze bardziej zbrodniczych typ\u00f3w nie wymy\u015bli\u0142aby tego, na co musimy teraz patrze\u0107, co zmuszeni jeste\u015bmy prze\u017cywa\u0107”.<\/span><\/span>