{"id":6737,"date":"2018-06-24T22:53:58","date_gmt":"2018-06-24T20:53:58","guid":{"rendered":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/?p=6737"},"modified":"2018-06-24T22:53:58","modified_gmt":"2018-06-24T20:53:58","slug":"krzyz-przeciw-demonom","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/?p=6737","title":{"rendered":"Krzy\u017c przeciw demonom"},"content":{"rendered":"

Karawaka, karawika, karawik, krzy\u017c choleryczny, krzy\u017c morowy, krzy\u017c \u015bw. Zachariasza to charakterystyczny krzy\u017c o dw\u00f3ch poprzecznych u\u0142o\u017conych centralnie ramionach, z kt\u00f3rych g\u00f3rne jest kr\u00f3tsze. Uznawany by\u0142 za chroni\u0105cy przed “morowym powietrzem”, czyli epidemiami d\u017cumy, czarnej ospy, cholery, tyfusu czy gru\u017alicy, a tak\u017ce przed anomaliami pogody, nieszcz\u0119\u015bciami i nag\u0142ymi zgonami. Maria Konopnicka opisywa\u0142a takie rozstajne krucyfiksy: ” … tam m\u00f3r kiedy\u015b by\u0142 i ludzie si\u0119 od nagiej \u015bmierci krzy\u017cem warowali”<\/em>.<\/p>\n

Jego nazwa zwi\u0105zana jest z miejscowo\u015bci\u0105 Caravaca de la Cruz w hiszpa\u0144skiej Murcji. Miasto s\u0142ynne z relikwii drzazg z krzy\u017ca ukrzy\u017cowania. Przechowywane one by\u0142y w relikwiarzu maj\u0105cym kszta\u0142t krzy\u017ca patriarchalnego czyli o dw\u00f3ch poprzecznych belkach. Wy\u017csza, kr\u00f3tsza symbolizuje desk\u0119 z literami INRI umieszczon\u0105 na krzy\u017cu nad g\u0142ow\u0105 Jezusa. Relikwiarz ten by\u0142 pierwowzorem dla karawaki.<\/p>\n

Pojawienie si\u0119 relikwiarza z fragmentami krzy\u017ca \u015bwi\u0119tego w Murcji t\u0142umaczy legenda. W I po\u0142owie XIII w. po\u0142udniowa cz\u0119\u015b\u0107 P\u00f3\u0142wyspu Iberyjskiego by\u0142a jeszcze w posiadaniu Maur\u00f3w. Gubernator prowincji Walencja z ramienia Almohad\u00f3w Zayd Abu Zayd, sk\u0142\u00f3cony ze swoim afryka\u0144skim kalifem i szukaj\u0105cy oparcia u kr\u00f3la Aragonii Jakuba I Zdobywcy by\u0142 zaintrygowany chrze\u015bcija\u0144stwem. Poprosi\u0142, czy te\u017c nakaza\u0142 przebywaj\u0105cemu na jego dworze kap\u0142anowi odprawi\u0107 msz\u0119. Zebrano jako\u015b potrzebne do ceremonii przybory i naczynia, jednak ju\u017c w trakcie celebrans dostrzeg\u0142, \u017ce brakuje najwa\u017cniejszego elementu czyli symbolu krzy\u017ca. Zmieszanemu kap\u0142anowi muzu\u0142ma\u0144ski gubernator wskaza\u0142 na okno, w kt\u00f3rym pojawi\u0142y si\u0119 dwa anio\u0142y z krzy\u017cem. By\u0142 to w\u0142a\u015bnie krzy\u017c, kt\u00f3ry zdoby\u0142 wkr\u00f3tce s\u0142aw\u0119 jako cudowny krzy\u017c z Caravaca. Pod wp\u0142ywem cudu i wra\u017cenia, kt\u00f3re sprawi\u0142a na nim msza, Zayd Abu Zayd jeszcze tego samego dnia zdecydowa\u0142 si\u0119 na chrzest. Mia\u0142o si\u0119 to dzia\u0107 3 maja 1232 r. Oficjalnie konwersja odby\u0142a si\u0119 w 1236 r. a Zayd Abu Zayd przyj\u0105\u0142 chrze\u015bcija\u0144skie imi\u0119 i nazwisko Vicente Bellvis. Krzy\u017c mia\u0142 17 cm wysoko\u015bci, a ramiona 7 i 10 cm. Nie ma jasno\u015bci ja znalaz\u0142 si\u0119 w Caravaca. By\u0142 to niew\u0105tpliwie krzy\u017c pochodzenia wschodniego. Przypuszcza si\u0119, \u017ce nale\u017ca\u0142 do pierwszego \u0142aci\u0144skiego patriarchy Jerozolimy Amulfa z Choc\u0105ues, wybranego podczas I wyprawy krzy\u017cowej. W Caravaca pojawi\u0142 si\u0119 wraz z Zakonem Ubogich Rycerzy Chrystusa i \u015awi\u0105tyni Salomona czyli templariuszami, kt\u00f3rzy miejscowy zamek przej\u0119li w II po\u0142. XIII w. Krzy\u017c z relikwiami mieli oni otrzyma\u0107 od innego \u0142aci\u0144skiego patriarchy Jerozolimy, Roberta z Nantes. Wg innej wersji krzy\u017c zosta\u0142 zdobyty przez Ferdynanda III \u015awi\u0119tego podczas wojny z Maurami w 1241 r. i podarowany templariuszom. W ka\u017cdym razie krzy\u017c z relikwiami “krzy\u017ca prawdziwego” szybko zas\u0142yn\u0105\u0142 cudami. Podczas jednej z pr\u00f3b odbicia twierdzy przez Maur\u00f3w zatruli oni wod\u0119, z kt\u00f3rej korzystali obl\u0119\u017ceni templariusze. Na szcz\u0119\u015bcie znaleziono buk\u0142aki z winem. Po zamoczeniu w tym winie krzy\u017ca nabra\u0142o ono nie tylko w\u0142a\u015bciwo\u015bci leczniczych, ale wlane do zatrutych studni uczyni\u0142o z powrotem wod\u0119 zdatn\u0105 do picia. Na cze\u015b\u0107 tego wydarzenia do dzi\u015b odbywa si\u0119 w mie\u015bcie malownicza trzydniowa fiesta “Los Caballos del Vino” na pocz\u0105tku maja, podczas kt\u00f3rej mieszka\u0144cy podzieleni na Maur\u00f3w i chrze\u015bcijan i odpowiednio przebrani, bior\u0105 masowo udzia\u0142 w r\u00f3\u017cnorodnych konkursach.<\/p>\n

Na cze\u015b\u0107 cudownego krzy\u017ca, o kt\u00f3rym wie\u015b\u0107 obieg\u0142a wszystkie kr\u00f3lestwa P\u00f3\u0142wyspu Iberyjskiego, miejscowo\u015b\u0107 otrzyma\u0142a w nazwie dopisek “de la Cruz”. Pielgrzymki do Caravaca de la Cruz notowane by\u0142y ju\u017c w II po\u0142, XIV w. Po templariuszach w zamku rezydowali rycerze zakonu Santiago (Zakonu \u015bw. Jakuba z Composteli. Zakon \u015bw. Jakuba od Miecza). Krzy\u017c zosta\u0142 skradziony w 1934 r, w czasach silnej propagandy antykatolickiej w okresie Drugiej Republiki Hiszpa\u0144skiej. Jego losy nie s\u0105 znane. W 1945 r. papie\u017c Pius XII podarowa\u0142 bazylice cz\u0105stk\u0119 drzewa Krzy\u017ca Prawdziwego, pochodz\u0105c\u0105 z drzewa odkrytego i sprowadzonego w IV w. z Jerozolimy przez cesarzow\u0105 \u015bw. Helen\u0119. Teraz ta relikwia, w kopii oryginalnego relikwiarza, przechowywana jest w Caravaca de la Cruz. W 1998 r. za pontyfikatu Jana Paw\u0142a II, Stolica Apostolska nada\u0142a zbudowanej w latach 1617-1703 wewn\u0105trz starego zamku Maur\u00f3w bazylice Krzy\u017ca Przenaj\u015bwi\u0119tszego i Prawdziwego, jako pi\u0105temu miejscu na \u015bwiecie (obok Rzymu, Jerozolimy, Santiago de Compostela i Santo Toribio de Liebana) prawo obchodzenia – w sanktuarium, gdzie przechowywany jest Cudowny Krzy\u017c – Nieustannego Jubileuszu (uznanie co si\u00f3dmego roku za Rok \u015awi\u0119ty, na zawsze – in perpetuum).<\/p>\n

W Hiszpanii krzy\u017c z Caravaca chroni\u0142 przed wypadkami i nag\u0142ymi zgonami, kl\u0105twami, kradzie\u017cami, burzami, piorunami. Leczy\u0142 bezsenno\u015b\u0107. Wiesza\u0142o si\u0119 go na drzwiach wej\u015bciowych (od wewn\u0105trz) lub przechowywa\u0142o w szkatu\u0142ce owini\u0119ty w fioletowy jedwab lub nosi\u0142o w formie medalionu. By\u0142 ceniony r\u00f3wnie\u017c w hiszpa\u0144skich koloniach w Ameryce \u0141aci\u0144skiej oraz na Filipinach. Dzi\u0119ki jezuitom sta\u0142 si\u0119 znany w ca\u0142ej Europie.<\/p>\n

Do Polski dotar\u0142 w po\u0142owie XVI w. w zwi\u0105zku z jego rozpowszechnieniem we W\u0142oszech podczas soboru trydenckiego. W trakcie obrad w 1545 r. w Trydencie pojawi\u0142a si\u0119 zaraza morowa, kt\u00f3r\u0105 kardyna\u0142owie z Hiszpanii zwalczali krzy\u017cem z Caravaca. Pielgrzymi zacz\u0119li przynosi\u0107 do Polski relikwiarzyki w kszta\u0142cie ma\u0142ych krzy\u017cyk\u00f3w w formie krzy\u017ca z Caravaca nadaj\u0105c im nazw\u0119 “krzy\u017c hiszpa\u0144ski” lub spolszczon\u0105 nazw\u0119 miasta – karawaka, karawika. St\u0105d w Polsce krzy\u017c ten chroni\u0142 g\u0142\u00f3wnie przed zarazami, natomiast w Niemczech chroni\u0142 r\u00f3wnie\u017c przed burzami i \u015bnie\u017cycami jako Wetterkreuz. By\u0142 te\u017c talizmanem na wiele innych nieszcz\u0119\u015b\u0107.<\/p>\n\"\"<\/a>

Karawaka na ul. Warszawskiej – chyl\u0105cy si\u0119 ku ziemi krzy\u017c ukryty w krzakach bzu. <\/em><\/p>\n

Karawaki by\u0142y dost\u0119pne jako medaliki i medaliony do noszenia przy sobie. Istnia\u0142y specjalne modlitwy, kt\u00f3rych zbiorki te\u017c nazywano karawikami. Specjalne znaczenie mia\u0142a tzw. modlitwa (b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo) \u015bw. Zachariasza, papie\u017ca z VIII w. Biskup Antiochii Leonard, uczestnik Soboru Trydenckiego uzupe\u0142ni\u0142 krzy\u017c w ten spos\u00f3b, \u017ce kaza\u0142 umie\u015bci\u0107 na nim siedem krzy\u017cyk\u00f3w oznaczaj\u0105cych s\u0142owo crux oraz osiemna\u015bcie liter, od kt\u00f3rych zaczynaj\u0105 si\u0119 poszczeg\u00f3lne modlitwy. Ryte na krzy\u017cach by\u0142y kluczem do tych modlitw i jednocze\u015bnie rozwini\u0119te w s\u0142owa same s\u0105 modlitw\u0105. Rozmieszczano je na wszystkich belkach krzy\u017ca najcz\u0119\u015bciej w takim uk\u0142adzie: na g\u00f3rnym poprzecznym ramieniu litery: +Z+DIA+BIZ; na dolnym: SAR\/+Z+; na pionowej belce krzy\u017ca: +HGF+BFRS. Litery te odczyta\u0107 mo\u017cna jako zapis b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa \u015bw. Zachariasza: +(crux) Z(elus) +(crux) D(eua) I(n manus) A(nte) +(crux) B(onum) I(nclinabo) Z(elavi) +(crux) S(alus) A(byssus) B(eatus) +(crux) Z(elus) +(crucis) H(acccine) G(ulturi) F(actae) +(crux) B(eatus) F(actus) R(espice) S(lavis). Mog\u0142a by\u0107 to r\u00f3wnie\u017c modlitwa do \u015bwi\u0119tego Benedykta. Litery CSSML. (na belce pionowej) oznacza\u0142y Crux Sacra Sit Mihi Lux (krzy\u017c, \u015bwi\u0119ty niech mi b\u0119dzie \u015bwiat\u0142em). Litery na ramionach g\u0142osi\u0142y natomiast: NDSMD – Non Draco Sit Mihi Dux (smok niech nie b\u0119dzie mi przewodnikiem) i VRSNSMV – SMQLIVB – Vade Retro Satana, Numquam Suade Mihi Vana – Sunt Mala Quae Libas, Ipse Venena Bibas (id\u017a precz szatanie, nie ku\u015b mnie do pr\u00f3\u017cno\u015bci – z\u0142e jest to, co podsuwasz, sam pij trucizn\u0119). Bywa\u0142y i litery CSPB – Crux Sancti Patris Benedicti (krzy\u017c \u015bwi\u0119tego ojca Benedykta).<\/p>\n

Karawiki-modlitwy by\u0142y drukowane na ziemiach polskich jeszcze w II po\u0142. XIX wieku i z miejsc i lat ich wydania mo\u017cemy dzi\u015b wnioskowa\u0107 o \u00f3wczesnych epidemiach cholery. By\u0142y te\u017c drukowane kartki do naklejania na drzwi dom\u00f3w, aby strzeg\u0142y ich mieszka\u0144c\u00f3w przed z\u0142ymi mocami, chorobami i przeciwno\u015bciami losu. Nieraz \u0142\u0105czone by\u0142y z krzy\u017cem \u015bw. Benedykta, a w\u00f3wczas skutecznie chroni\u0142y te\u017c przed czarami, otruciem i kuszeniem przez szatana. Krzy\u017c z Caravaca sta\u0142 si\u0119 te\u017c znakiem walki z epidemiami, a zw\u0142aszcza z gru\u017alic\u0105 i dzi\u015b mo\u017cna go spotka\u0107 w god\u0142ach towarzystw medycznych, szpitali, kampanii przeciw gru\u017alicy. W latach 30. i 40. XX wieku w Hiszpanii i Polsce wyst\u0119powa\u0142 te\u017c na znaczkach pocztowych propaguj\u0105cych zwalczanie tej choroby.<\/p>\n

Zwyczaj stawiania drewnianych karawak chroni\u0105cych przed morowym powietrzem upowszechni\u0142 si\u0119 w Polsce prawdopodobnie od II po\u0142. XVII w. W czasie zagro\u017cenia budowano karawaki na pocz\u0105tku i na ko\u0144cu wsi, nieraz na rozstajach dr\u00f3g, by blokowa\u0142y drog\u0119 zarazie. W czasie epidemii nie wolno by\u0142o wychodzi\u0107 mieszka\u0144com wsi poza taki krzy\u017c. Wierzono, \u017ce skuteczno\u015b\u0107 gwarantuje wykonanie karawaki z jednego kawa\u0142ka drzewa w ci\u0105gu jednej nocy i ustawienie go tej samej nocy. Najskuteczniejsz\u0105 ochron\u0105 by\u0142o ustawienie podczas epidemii karawak na ka\u017cdym kra\u0144cu wsi i otoczenie jej nici\u0105 rozsnut\u0105 pomi\u0119dzy tymi krzy\u017cami. Najcz\u0119\u015bciej wie\u015b chroni\u0142 jeden krzy\u017c morowy. Ryto na nim nieraz wy\u017cej wymienion\u0105 modlitw\u0119. Ze wzgl\u0119du na jej d\u0142ugo\u015b\u0107 brakowa\u0142o nieraz miejsca st\u0105d te\u017c pojawia\u0142y si\u0119 karawaki z trzema poprzecznymi ramionami Dodane trzecie rami\u0119 dolne mia\u0142o d\u0142ugo\u015b\u0107 najwy\u017cszego, a odleg\u0142o\u015b\u0107 pomi\u0119dzy ramionami by\u0142a r\u00f3wna.<\/p>\n\"\"<\/a>

Zdj\u0119cie karawaki w \u0141ukowie z 1940 r.<\/em><\/p>\n

Karawaka nazywana jest cz\u0119sto krzy\u017cem cholerycznym dlatego, \u017ce zarazy tej choroby przetrwa\u0142y najd\u0142u\u017cej. Kilka wielkich epidemii dotkn\u0119\u0142o mieszka\u0144c\u00f3w Polski w XIX w. W 1831 r. przywlok\u0142y j\u0105 wojska rosyjskie walcz\u0105ce z powstaniem listopadowym. Kolejna w latach 1848-1855 tylko w 1852 r. u\u015bmierci\u0142a ponad 48 000 mieszka\u0144c\u00f3w Kongres\u00f3wki. Epidemie szerzy\u0142y si\u0119 te\u017c w latach 1866 – 1873 i w latach 1893-1895. Du\u017ca epidemia pojawi\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c podczas I wojny \u015bwiatowej w 1915 r. Krzy\u017ce, kt\u00f3re dotrwa\u0142y do wsp\u00f3\u0142czesnych czas\u00f3w pochodz\u0105 najcz\u0119\u015bciej z okresu II wojny \u015bwiatowej, gdy stawiane by\u0142y w zwi\u0105zku z epidemiami tyfusu. Czasami po dok\u0142adniejszym przyjrzeniu si\u0119 mo\u017cna dostrzec w starym drewnianym krzy\u017cu karawak\u0119. Gdy odpad\u0142a ze staro\u015bci jedna lub obie z poprzecznych belek dorabiano ju\u017c tylko jedn\u0105. Wci\u0119cie po drugiej zatykano kawa\u0142kiem drewna.<\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie karawaki s\u0105 ju\u017c rzadko\u015bci\u0105. W powiecie \u0142ukowskim zachowa\u0142o si\u0119 ich zaledwie kilka, m.in. w \u0141ukowie, Burcu, Biardach. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich ma oko\u0142o 70 lat i przypomina o epidemii tyfusu w czasie II wojny \u015bwiatowej. Jednak chocia\u017c przydro\u017cnych krzy\u017cy morowych nie widujemy ju\u017c zbyt cz\u0119sto, przetrwa\u0142 zwyczaj noszenia na szyi ma\u0142ych karawak lub medalik\u00f3w tzw. medalion\u00f3w \u015bw. Benedykta. Wprawdzie nie s\u0142u\u017c\u0105 ju\u017c jako amulety do obrony przed chorob\u0105, ale – zgodnie z tradycj\u0105 – chroni\u0105 przed wypadkami, nag\u0142ymi zgonami, kradzie\u017cami, kl\u0105twami, bezsenno\u015bci\u0105, a nawet skutkami burzy. Mo\u017cna je te\u017c powiesi\u0107 nad drzwiami wej\u015bciowymi w\u0142asnego mieszkania (od wewn\u0105trz) albo przechowywa\u0107 w szkatu\u0142ce, koniecznie owini\u0119te w fioletowy jedwab.<\/p>\n

Autor: Justyna Kucharzak
\n\u0179r\u00f3d\u0142o: “Nowa Gazeta \u0141ukowska” 7\/2015<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Karawaka, karawika, karawik, krzy\u017c choleryczny, krzy\u017c morowy, krzy\u017c \u015bw. Zachariasza to charakterystyczny krzy\u017c o dw\u00f3ch poprzecznych u\u0142o\u017conych centralnie ramionach, z kt\u00f3rych g\u00f3rne jest kr\u00f3tsze. Uznawany by\u0142 za chroni\u0105cy przed “morowym powietrzem”, czyli epidemiami d\u017cumy, czarnej ospy, cholery, tyfusu czy gru\u017alicy, a tak\u017ce przed anomaliami pogody, nieszcz\u0119\u015bciami i nag\u0142ymi zgonami. Maria Konopnicka opisywa\u0142a takie rozstajne krucyfiksy: ” … tam m\u00f3r kiedy\u015b …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6786,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[10,11,604,118,30],"tags":[439,2345,619,1269,298,2338,2340,2339,2341,2342,2343,2344,251],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6737"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6737"}],"version-history":[{"count":15,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6737\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6785,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6737\/revisions\/6785"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/6786"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6737"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6737"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6737"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}