{"id":7335,"date":"2020-05-27T18:10:08","date_gmt":"2020-05-27T16:10:08","guid":{"rendered":"http:\/\/www.lukow-historia.pl\/?p=7335"},"modified":"2020-05-27T18:10:12","modified_gmt":"2020-05-27T16:10:12","slug":"kartka-z-wielkiej-wojny","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/?p=7335","title":{"rendered":"Kartka z Wielkiej Wojny"},"content":{"rendered":"

\nCo \u0142\u0105czy licz\u0105c\u0105 ponad sto lat kartk\u0119 pocztow\u0105 z teren\u00f3w Turcji Osma\u0144skiej z \u0141ukowem? – Wielka Wojna i osoba pewnego krakowskiego lekarza. Kartka jest jednym ze \u015bwiadk\u00f3w burzliwej historii pocz\u0105tk\u00f3w XX wieku. Wysy\u0142ano ich miliony, ale do dzi\u015b zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne. Niewiele te\u017c wiemy o ich nadawcach i odbiorcach. Pozosta\u0142y tylko nazwiska i zdawkowe formu\u0142y grzeczno\u015bciowe. Czas pozbawi\u0142 to\u017csamo\u015bci uczestnik\u00f3w wojny. W takiej sytuacji pytania: Kim by\u0142 nadawca? Czy prze\u017cy\u0142 wojn\u0119? Jakie by\u0142y jego losy? pozostaj\u0105 bez odpowiedzi. Kiedy po raz pierwszy zobaczy\u0142am wspomnian\u0105 kartk\u0119 r\u00f3wnie\u017c nie liczy\u0142am na sukces. Jednak tym razem jest inaczej, prywatne \u201e\u015bledztwo\u201d przynios\u0142o wiele informacji o \u017cyciu nadawcy oraz o jego wi\u0119zach rodzinnych z \u0141ukowem.<\/p>\n

Ch\u0142opak z Grochowa w Kr\u00f3lestwie Polskim<\/h6>\n

Antoni Wespa\u0144ski urodzi\u0142 si\u0119 w 1873 w Grochowie (obecnie dzielnica Warszawy). Pochodzi\u0142 z rodziny o patriotycznych tradycjach. Jego stryj ksi\u0105dz Stanis\u0142aw Wespa\u0144ski, zosta\u0142 zes\u0142any przez w\u0142adze carskie do guberni archangielskiej za zaanga\u017cowanie w Powstanie Styczniowe. Patriotyczne nastroje sprawi\u0142y zapewne, \u017ce 20-letni Antoni napotka\u0142 pierwsze \u017cyciowe problemy. M\u0142ody cz\u0142owiek, kt\u00f3ry wed\u0142ug obowi\u0105zuj\u0105cego systemu edukacji powinien ju\u017c uko\u0144czy\u0107 gimnazjum, sko\u0144czy\u0142 tylko 7 klas w Warszawie. Prosi rad\u0119 szkoln\u0105 w Krakowie o mo\u017cliwo\u015b\u0107 eksternistycznego podej\u015bcia do matury w terminie jesiennym. Wobec odrzucenia pro\u015bby, ucz\u0119szcza w ostatniej klasie do III Gimnazjum im. Kr\u00f3la Jana III Sobieskiego w Krakowie. Na li\u015bcie absolwent\u00f3w z 1894 figuruje jako Antoni Wespa\u0144ski z Grochowa w Kr\u00f3lestwie Polskim. Nie s\u0105 znane powody dla kt\u00f3rych Antoni zako\u0144czy\u0142 nagle edukacj\u0119 w Warszawie i przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 na terytorium innego pa\u0144stwa. Nauczanie w Galicji odbywa\u0142o si\u0119 w j\u0119zyku polskim, podczas gdy w zaborze rosyjskim szala\u0142a rusyfikacja. M\u0142odych Polak\u00f3w spotyka\u0142y r\u00f3\u017cnego rodzaju szykany. Du\u017ca grupa student\u00f3w Uniwersytetu Warszawskiego zosta\u0142a wydalona w 1894 za udzia\u0142 w obchodach rocznicy Powstania Ko\u015bciuszkowskiego i patriotyczno – socjalistyczne demonstracje. Istniej\u0105 sugestie, \u017ce m\u0142ody Wespa\u0144ski przyja\u017ani\u0142 si\u0119 z wieloma z nich i podziela\u0142 patriotyczne pogl\u0105dy. Mo\u017cliwe wi\u0119c, \u017ce to by\u0142o przeszkod\u0105 w jego dalszej edukacji w carskim imperium. Po maturze bez problem\u00f3w rozpocz\u0105\u0142 studia medyczne na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim i kontynuowa\u0142 je przez 2 lata. Niestety zn\u00f3w zaanga\u017cowanie w dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105 i konspiracyjn\u0105 przynios\u0142o mu k\u0142opoty. W 1896 roku podczas przemytu broszur socjalistycznych, zosta\u0142 aresztowany na \u015al\u0105sku Cieszy\u0144skim. W nast\u0119pstwie aresztowania wydalono go z Austro-W\u0119gier. Paradoksalnie to przykre wydarzenie i za\u0142o\u017cenie mu \u201eteczki\u201d przez policj\u0119 w Krakowie pomog\u0142o mi w uzyskaniu wielu cennych informacji do biogramu. Wtedy jednak m\u0142ody student mia\u0142 powa\u017cny problem. Wyjecha\u0142 do Wroc\u0142awia i wci\u0105\u017c konsekwentnie pr\u00f3bowa\u0142 si\u0119 kszta\u0142ci\u0107. Trudno powiedzie\u0107 jak uda\u0142o mu si\u0119 zdoby\u0107 pozwolenie powrotu do Krakowa, tutaj jednak uko\u0144czy\u0142 wydzia\u0142 lekarski (absolutorium) w 1899 roku. Prawdopodobnie po studiach wr\u00f3ci\u0142 na kr\u00f3tko do Warszawy, gdzie jego rodzina mia\u0142a dom przy ul. Wolskiej. W tym samym roku w ko\u015bciele \u015bw. Stanis\u0142awa na Woli (Warszawa) po\u015blubi\u0142 pann\u0119 z \u0141ukowa – Jadwig\u0119 Ksawer\u0119 Stilkr. Kontynuowa\u0142 te\u017c nauk\u0119 w Krakowie uzyskuj\u0105c w 1901 roku tytu\u0142 \u201edoktora wszech nauk lekarskich\u201d. M\u0142oda \u017cona zapewne przebywa\u0142a w tym czasie u rodziny w \u0141ukowie. Tam w 1900 roku przysz\u0142a na \u015bwiat ich c\u00f3rka Janina, a rok p\u00f3\u017aniej parze urodzi\u0142 si\u0119 syn Zbigniew. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo trwa\u0142o jednak kr\u00f3tko, tylko 6 lat. Jadwiga zmar\u0142a 24 lipca 1905 roku w Zakopanem, pozostawiaj\u0105c dw\u00f3jk\u0119 ma\u0142ych dzieci. Osobista tragedia i mo\u017cliwo\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cenia si\u0119 pracy zmusi\u0142y Antoniego do opuszczenia Kongres\u00f3wki i przeprowadzki na sta\u0142e do Galicji. W latach 1907 – 1909 pracowa\u0142 w szpitalu \u015bw. \u0141azarza w Krakowie. Odby\u0142 te\u017c praktyk\u0119 medyczn\u0105 w klinice s\u0142awnego profesora Edmunda von Neussera w Wiedniu, o czym informuje notatka reklamowa zamieszczona w 1912 roku w “Nowinach Lekarskich” (r.24, z.7). By\u0107 mo\u017ce choroba zmar\u0142ej niedawno \u017cony sk\u0142oni\u0142a go do rozpocz\u0119cia dzia\u0142alno\u015bci w sanatoriach. W ci\u0105gu roku praktykowa\u0142 w Miejskiej Kasie Chorych w Krakowie, a w sezonach letnich w uzdrowisku w Krynicy. W uzdrowiskach by\u0142 na tyle znany, \u017ce anonse reklamowe z jego nazwiskiem pojawia\u0142y si\u0119 nawet w prasie wile\u0144skiej (Kurjer Litewski, 26. 05.1913). W tym czasie mia\u0142 okazj\u0119 zetkn\u0105\u0107 si\u0119 ze Stefanem \u017beromskim. Leczy\u0142 skutecznie jego nastoletniego syna Adama z zapalenia op\u0142ucnej. Karta informacyjna o pacjencie wystawiona przez Wespa\u0144skiego w marcu 1913 znajduje si\u0119 w Muzeum \u017beromskiego w Na\u0142\u0119czowie. Wdzi\u0119czny pisarz umie\u015bci\u0142 wzmiank\u0119 o lekarzu w swojej ksi\u0105\u017cce .”O Adamie \u017beromskim wspomnienie” (Warszawa 1919, s.38) nazywaj\u0105c go “zacnym doktorem, kt\u00f3ry niestrudzon\u0105 sw\u0105 opieka wydoby\u0142 go (Adasia) z niedoli”. Pomi\u0119dzy rokiem 1905 a 1911 o\u017ceni\u0142 si\u0119 ponownie i uzyska\u0142 obywatelstwo austriackie. Pomimo spokojnej pracy w uzdrowisku i aktywno\u015bci w Miejskiej Kasie Chorych nie zrezygnowa\u0142 z dzia\u0142alno\u015bci politycznej i konspiracyjnej. By\u0142 cz\u0142onkiem Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i \u015al\u0105ska. Znany nie tylko pacjentom, ale te\u017c policji, po wybuchu I Wojny \u015awiatowej zosta\u0142 zmobilizowany i jako element potencjalnie niepewny wys\u0142any na odleg\u0142y front. Trudno powiedzie\u0107 kiedy dok\u0142adnie to nast\u0105pi\u0142o, prawdopodobnie w 1916 roku. Syn doktora Wespa\u0144skiego Zbigniew, kszta\u0142c\u0105cy si\u0119 w tym samym co ojciec gimnazjum im. Sobieskiego w Krakowie opu\u015bci\u0142 szko\u0142\u0119 przed ko\u0144cem roku szkolnego, w po\u0142owie maja. Zapewne data ta zbiega si\u0119 z przeniesieniem Antoniego na Ba\u0142kany. Dw\u00f3jk\u0105 nastoletnich dzieci zaopiekowa\u0142a si\u0119 para z \u0141ukowa – brat ich nie\u017cyj\u0105cej matki Antoni Stilkr i jego \u017cona Leokadia. \u0141uk\u00f3w w tym czasie jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 ziem polskich znalaz\u0142 si\u0119 w r\u0119kach pa\u0144stw centralnych, nie by\u0142o wi\u0119c problem\u00f3w polityczno-prawnych dla takiej opieki. Ta sama wojna jednych zbli\u017ca\u0142a innych oddala\u0142a. Doktor Wespa\u0144ski trafi\u0142 nast\u0119pnie na terytorium Osma\u0144skiej Turcji. W wyniku umowy sojuszniczej z pa\u0144stwami centralnymi, Turcja dostarczy\u0142a w lecie 1916r., w okolice Brze\u017can (Ukraina) 33-tysi\u0119czny kontyngent wojskowy. W zamian Austro-W\u0119gry i Niemcy wys\u0142a\u0142y bataliony artylerii, wojska techniczne i korpus medyczny do Syropalestyny. Oczywi\u015bcie Turcy, Niemcy, czy Austriacy to okre\u015blenia umowne, kt\u00f3re przes\u0142aniaj\u0105 ca\u0142\u0105 mozaik\u0119 narodowo\u015bciow\u0105 \u00f3wczesnych imperi\u00f3w. Fragmentem tej mozaiki byli Polacy, a jednym z jej element\u00f3w Antoni Wespa\u0144ski. \u017bo\u0142nierze Imperium Osma\u0144skiego w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142o wielu Syryjczyk\u00f3w walczyli i gin\u0119li tysi\u0105cami w latach 1916-1917 w Galicji, w dolinie Z\u0142otej Lipy (dzi\u015b Ukraina). Wojenny paradoks sprawi\u0142, \u017ce niekt\u00f3rzy Turcy otrzymali opiek\u0119 medyczn\u0105 w szpitalach w Krakowie, za\u015b krakowski lekarz zosta\u0142 wys\u0142any do Syrii.<\/p>\n

K und K Sanit\u00e4tsanstalten f\u00fcr Syrien<\/h6>\n

R\u00f3\u017cne, niezale\u017cne od siebie \u017ar\u00f3d\u0142a informuj\u0105 o tragicznej sytuacji sanitarnej i zdrowotnej w Imperium Osma\u0144skim. Podkre\u015bla si\u0119 wielk\u0105 dysproporcj\u0119 w liczbie zgon\u00f3w \u017co\u0142nierzy z powodu chor\u00f3b w por\u00f3wnaniu do zmar\u0142ych na skutek dzia\u0142a\u0144 wojennych. Otto Liman von Sanders, dow\u00f3dca wojsk otoma\u0144skich w swoim pami\u0119tniku F\u00fcnf Jahre T\u00fcrkei<\/i>. (Pi\u0119\u0107 lat w Turcji) wydanym w 1919 roku, pisa\u0142 o skandalicznej organizacji tureckich plac\u00f3wek medycznych. Brakowa\u0142o \u0142\u00f3\u017cek, a chorzy na choroby zaka\u017ane i ranni le\u017celi obok siebie, panowa\u0142 straszny smr\u00f3d, sale by\u0142y przepe\u0142nione, \u017co\u0142nierze le\u017celi r\u00f3wnie\u017c na korytarzach. Kiedy wys\u0142a\u0142 raport do Ministerstwa Wojny zacz\u0119to najci\u0119\u017cej chorych i zaniedbanych pacjent\u00f3w upycha\u0107 w pokojach zamkni\u0119tych na klucz, aby wizytacja przebieg\u0142a w pomy\u015blnej atmosferze. Te dzia\u0142ania bardzo rozczarowa\u0142y niemieckiego genera\u0142a. Podobny, mo\u017ce nawet bardziej dramatyczny opis tureckiego szpitala wojskowego, daje T. E. Lawrence w Siedmiu filarach m\u0105dro\u015bci, wydanych w 1926 roku. Gdy po wkroczeniu do Damaszku z powsta\u0144cz\u0105 armi\u0105 emira Fajsala w 1918 roku odwiedzi\u0142 opuszczony przez wroga lazaret (notabene zaalarmowany przez niemieckiego lekarza), panowa\u0142 tam ba\u0142agan i niezno\u015bny smr\u00f3d. Chorzy byli wychudzeni i brudni, le\u017celi we w\u0142asnych ekskrementach obok rozk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 zw\u0142ok. Niekt\u00f3re cia\u0142a mog\u0142y nawet pozostawa\u0107 w stanie rozk\u0142adu przez kilka tygodni. Z\u0142y stan pacjent\u00f3w w lazaretach jest tylko pochodn\u0105 skrajnie ubogiego wy\u017cywienia i zaopatrzenia armii tureckiej. \u017bo\u0142nierze dostawali racje \u017cywno\u015bciowe w postaci 600 gram\u00f3w suchego chleba i gar\u015bci oliwek lub daktyli, ewentualnie niedu\u017c\u0105 porcj\u0119 pra\u017conego ziarna z oliw\u0105. We wspomnieniach niemieckich i austriackich oficer\u00f3w jawi\u0105 si\u0119 jako g\u0142odna i \u017ale ubrana gromada. Armie europejskich sojusznik\u00f3w Turcji by\u0142y zdecydowanie lepiej zaopatrzone, mimo to trudne warunki dziesi\u0105tkowa\u0142y \u017co\u0142nierzy. Zmagali si\u0119 nie tylko z wrogiem i nieznanym wcze\u015bniej, gor\u0105cym klimatem. Wielkim zagro\u017ceniem sta\u0142y si\u0119 choroby zaka\u017ane, a szczeg\u00f3lnie obfite \u017cniwo zbiera\u0142 tyfus. Sk\u0142oni\u0142o to austriackie i niemieckie dow\u00f3dztwo do zorganizowania w\u0142asnej s\u0142u\u017cby zdrowia. Dla wojsk austro-w\u0119gierskich powo\u0142ano instytucj\u0119 o nazwie “K und K Sanit\u00e4tsanstalten f\u00fcr Syrien” (Cesarskie i kr\u00f3lewskie plac\u00f3wki medyczne dla Syrii). Pocz\u0105tki Sanit\u00e4tsanstalten mo\u017cna datowa\u0107 na marzec 1916, wtedy powsta\u0142 Reservespital na 200 \u0142\u00f3\u017cek w klasztorze Ratisbonne w Jerozolimie (w\u00f3wczas Rehavia), a w bliskim s\u0105siedztwie dom rekonwalescencyjny ze 150 \u0142\u00f3\u017ckami (w Ain Kerem). Ogromne terytorium Imperium Osma\u0144skiego wymaga\u0142o zorganizowania kolejnych punkt\u00f3w opieki medycznej. Powsta\u0142y domy chorych w Aleppo, Konstantynopolu i Mossulu, sala chorych w \u04aaamalan w g\u00f3rach Taurus, szpital rezerwy w Diyarbakir, przeno\u015bne szpitale polowe nr 206 i 309, laboratorium bakteriologiczne w Adanie i ambulatorium w Beer Szewa. Sytuacja w tych plac\u00f3wkach wygl\u0105da\u0142a zdecydowanie lepiej pod wzgl\u0119dem higieny ni\u017c w podobnych instytucjach tureckich. Opr\u00f3cz \u017co\u0142nierzy C.K. armii mogli by\u0107 tam leczeni obywatele tureccy, wojskowi i cywile, cho\u0107 dzia\u0142o si\u0119 to sporadycznie. Pomimo ogranicze\u0144 w kontaktach z miejscow\u0105 ludno\u015bci\u0105 choroby wci\u0105\u017c przenosi\u0142y si\u0119 relatywnie szybko. Wielu \u017co\u0142nierzy austriackich umiera\u0142o z powodu infekcji zaka\u017anych. W takich warunkach musia\u0142 pracowa\u0107 doktor Wespa\u0144ski. Ryzyko zara\u017cenia dla lekarza by\u0142o bardzo wysokie.<\/p>\n

Ja wci\u0105\u017c \u017cyj\u0119…<\/h6>\n

Kartk\u0119 pocztow\u0105 wydano zapewne w latach 1908-1914. Pochodzi z pracowni Andr\u00e9 Terzis & Fils (Andr\u00e9 Terzis i synowie). Firm\u0119 za\u0142o\u017cyli bracia Dimitri i Andr\u00e9 Tarazi w 1862 roku w Bejrucie otwieraj\u0105c tam pierwszy sklep. Po ich rozstaniu 30 lat p\u00f3\u017aniej powsta\u0142y dwa niezale\u017cne byty ekonomiczne, a Andr\u00e9 zmieni\u0142 nazwisko na brzmi\u0105ce grecko – Terzis. Konkuruj\u0105c z bratem, by\u0142 wydawc\u0105 wielu poczt\u00f3wek prezentuj\u0105cych krajobrazy i miejsca \u015bwi\u0119te na terenie Imperium Osma\u0144skiego przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. Zak\u0142ad mia\u0142 te\u017c filie, mi\u0119dzy innymi w Damaszku i Jerozolimie.<\/p>\n

\"\"<\/a>\"\"<\/span><\/div>

Wn\u0119trze Meczetu Umajjad\u00f3w w Damaszku.
\nTurecka kartka pocztowa, wydana w latach 1908 – 1914 a wys\u0142ana do Krakowa 20.12. 1917r.
\n( w zbiorach autorki ) <\/i><\/p>\n

Kartka wys\u0142ana przez Wespa\u0144skiego 20.XII [1]917 roku (lub kr\u00f3tko po tej dacie) przedstawia wn\u0119trze Meczetu Umajjad\u00f3w. Napis g\u0142osi: “Damas. Mosqu\u00e9e d’Amawi, fontaine de Saint Jean Baptiste.<\/i>“(Damaszek. Meczet Umajjad\u00f3w, \u017ar\u00f3d\u0142o \u015bwi\u0119tego Jana Chrzciciela). Tre\u015b\u0107 korespondencji nie zawiera \u017cadnych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w z \u017cycia codziennego nadawcy.<\/p>\n

\"\"<\/a>\"\"<\/span><\/div>

Ta sama kartka, strona z adresem i korespondencj\u0105.
\n( w zbiorach autorki ) <\/i><\/p>\n

Pisze on po polsku, do kolegi po fachu, zwracaj\u0105c si\u0119 do niego “Kochany Janku<\/i>“, przesy\u0142a \u017cyczenia wszelkiej pomy\u015blno\u015bci na 1918 rok, donosi, \u017ce jest zdrowy i trzyma si\u0119 dobrze. Oczekuje r\u00f3wnie\u017c wiadomo\u015bci na temat rokowa\u0144 z Rosj\u0105. Czyta\u0142 w Referacie(?) lub Reformie(?), \u017ce zabrano koledze pracownika(?) (s\u0142owo niepewne w odczycie) oraz prosi: “Napisz co do mnie!! bardzo mnie ciekawi co si\u0119 u Ciebie dzieje<\/i>“. P\u00f3\u017aniej nast\u0119puj\u0105 formu\u0142y grzeczno\u015bciowe i imienny podpis – Antoni. Poni\u017cej, pod adresem nadawcy pojawia si\u0119 jeszcze dopisek “Teraz dosta\u0142em kartk\u0119 od Ciebie.<\/i>” Ciekawa jest wzmianka o sytuacji Rosji po rewolucji pa\u017adziernikowej. Istotn\u0105 kwesti\u0105 jest te\u017c jak nale\u017cy czyta\u0107 s\u0142owo z 10 linijki, referat? lub reforma?. W tym ostatnim wypadku chodzi\u0142oby o Now\u0105 Reform\u0119<\/i>, dziennik krakowski wydawany w tym czasie. \u015awiadczy\u0142oby to, \u017ce lekarz mia\u0142 jaki\u015b dost\u0119p do prasy polskoj\u0119zycznej.<\/p>\n

Poczt\u00f3wki wojenne nie nios\u0142y wiele tre\u015bci ze wzgl\u0119du na cenzur\u0119, mia\u0142y tylko informowa\u0107 rodzin\u0119 i przyjaci\u00f3\u0142, \u017ce nadawca wci\u0105\u017c \u017cyje. Wszystkie wiadomo\u015bci, kt\u00f3re nieprzyjaciel m\u00f3g\u0142 wykorzysta\u0107, by\u0142y w najlepszym razie zamalowywane przez cenzora, a cz\u0119sto taka korespondencja podlega\u0142a zniszczeniu. Cenzorzy umieszczali piecz\u0119cie na sprawdzonej korespondencji. Pocz\u0105tkowo sprawdzano wszystkie kartki i listy. Z czasem zacz\u0119to stosowa\u0107 kontrol\u0119 wyrywkow\u0105. Szczeg\u00f3lnie skomplikowana by\u0142a sytuacja w wielonarodowo\u015bciowej armii austro-w\u0119gierskiej. Zapotrzebowanie na cenzor\u00f3w, znaj\u0105cych poszczeg\u00f3lne j\u0119zyki by\u0142o ogromne zwa\u017cywszy na rozleg\u0142o\u015b\u0107 frontu. Ostatecznie r\u00f3\u017cnorodne poczt\u00f3wki zast\u0105piono jednym wzorcem zawieraj\u0105cym tylko zdanie: “miewam si\u0119 dobrze”<\/i> w kilku j\u0119zykach funkcjonuj\u0105cych w monarchii. Kartka wys\u0142ana przez Wespa\u0144skiego nie zawiera znaku cenzora, ale istotny jest stempel “K. und k Sanit\u00e4tsanst[alten f\u00fcr Syrien”. Kto\u015b wydar\u0142 znaczek, dlatego zachowa\u0142 si\u0119 jedynie \u015blad datownika i fragment piecz\u0119ci. Na szcz\u0119\u015bcie na tyle du\u017cy, aby mo\u017cna by\u0142o j\u0105 bez problemu zidentyfikowa\u0107. Z historycznego punktu widzenia istotne s\u0105 dane adresowe: Abs<\/i>[ender] (nadawca) Dr A. Wespa\u0144ski<\/i> \/ San.<\/i>[it\u00e4ts] Anst.<\/i>[alten] f.<\/i>[\u00fcr] Syrien \/ K u k Feldpost 452 \/<\/i> i adres odbiorcy :K u K Feldpost \/ Oesterreich \/ Wohlge<\/i>[boren]? (Wielmo\u017cny) Dr Jan Fr\u0105czkiewicz \/ K u k Regimentsarzt <\/i>(lekarz pu\u0142kowy) \/ in Krakau <\/i>(w Krakowie) \/ K u k Mil<\/i>[it\u00e4rische] Epid<\/i>[emiologische] Spital N<\/i>[o] 1<\/i> (wojskowy szpital epidemiczny nr 1).<\/p>\n

W danych adresowych pojawia si\u0119 numer poczty polowej nadawcy (Feldpost)<\/i> 452. Mie\u015bci\u0142a si\u0119 ona w Aleppo i obs\u0142ugiwa\u0142a wszystkie wojska austriackie walcz\u0105ce na Bliskim Wschodzie. Jeszcze jeden oddzia\u0142 pocztowy znajdowa\u0142 si\u0119 w Konstantynopolu, z przeznaczeniem dla wojskowych przebywaj\u0105cych w tureckiej stolicy i w Anatolii. System poczt polowych oznaczonych tylko numerami stworzono w celu zachowania tajemnicy a jednocze\u015bnie sprawnej obs\u0142ugi korespondencji. Nie mo\u017cna wi\u0119c jedynie na podstawie stempla “K und K Sanit\u00e4tsanstalten f\u00fcr Syrien” i numeru poczty wnioskowa\u0107, w kt\u00f3rej z wymienionych plac\u00f3wek medycznych na terenie szeroko rozumianej Syropalestyny pracowa\u0142 doktor Wespa\u0144ski. Istniej\u0105 tylko pewne poszlaki. Jedn\u0105 z nich jest przedstawienie \u017ar\u00f3d\u0142a \u015bw. Jana Chrzciciela z Wielkiego Meczetu w Damaszku, inn\u0105 jego do\u015bwiadczenie w pracy sanatoryjnej i kasie chorych, kwalifikuj\u0105ce go na oddzia\u0142 chor\u00f3b wewn\u0119trznych, b\u0105d\u017a do domu rekonwalescencyjnego. Z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem mo\u017cna zak\u0142ada\u0107, \u017ce odbywa\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 w Jerozolimie, w klasztorze Ratisbonne, gdzie znajdowa\u0142 si\u0119 wspomniany, najwi\u0119kszy o\u015brodek leczniczy austriacki – Reservespital lub w Ain Kerem.<\/p>\n

\"\"<\/a>\"\"<\/span><\/div>

Austriacki Szpital Wojskowy, klasztor Ratisbonne, Jerozolima, 1916 r.
\nJedno z prawdopodobnych miejsc pobytu A. Wespa\u0144skiego
\n( \u017cr\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons )
\n<\/i><\/p>\n

\"\"<\/a>\"\"<\/span><\/div>

Msza katolicka w Austriackim Szpitalu Wojskowym, klasztor Ratisbonne, Jerozolima 1916 r.
\n( \u017cr\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons )
\n<\/i><\/p>\n

Dzi\u015b to wzg\u00f3rze z grot\u0105, w kt\u00f3rej wed\u0142ug tradycji przyszed\u0142 na \u015bwiat \u015bw. Jan Chrzciciel jest cz\u0119\u015bci\u0105 Jerozolimy. Oba jerozolimskie szpitale zosta\u0142y ewakuowane i przeniesione w grudniu 1917 roku do Damaszku. Ma to zwi\u0105zek z wa\u017cnym na skal\u0119 \u015bwiatow\u0105 wydarzeniem, jakim by\u0142o zdobycie Jerozolimy przez si\u0142y brytyjskie pod dow\u00f3dztwem genera\u0142a Allenbiego. Poddanie \u015bwi\u0119tego miasta i wycofanie wojsk tureckich i ich sojusznik\u00f3w mia\u0142o miejsce 9.12.1917. Fakt, \u017ce doktor Wespa\u0144ski wys\u0142a\u0142 nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej (20.12) kartk\u0119 do przyjaciela z widokiem wn\u0119trza Meczetu Umajjad\u00f3w w Damaszku, mo\u017ce by\u0107 zwyk\u0142ym przypadkiem jak i wskaz\u00f3wk\u0105 “ja wci\u0105\u017c \u017cyj\u0119 i jestem w Damaszku”. Jest to o tyle prawdopodobne, \u017ce w notatce po\u015bmiertnej zamieszczonej w dzienniku “Naprz\u00f3d”<\/i> (26.04.1920, s.2) autor wspomina o pobycie Wespa\u0144skiego na froncie tureckim, wymieniaj\u0105c Syri\u0119 i Palestyn\u0119.<\/p>\n

\"\"<\/a>\"\"<\/span><\/div>

Sala chorych na tyfus w jednym z austro – w\u0119gierskich szpitali polowych podczas I wojny \u015bwiatowej.
\n( \u017cr\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons )
\n<\/i><\/p>\n

W wolnej ojczy\u017anie<\/h6>\n

Nie wiadomo dok\u0142adnie kiedy i w jaki spos\u00f3b doktor Antoni powr\u00f3ci\u0142 z Damaszku. Licz\u0105ce ponad 400 lat Imperium Osma\u0144skie rozpada\u0142o si\u0119 w gwa\u0142townym tempie, podobnie jak armia austro-w\u0119gierska. Do opuszczonego przez wojska tureckie Damaszku wesz\u0142y 1. pa\u017adziernika 1918 r. oddzia\u0142y kawalerii australijskiej i powsta\u0144cy arabscy. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 cudzoziemskiego personelu medycznego ewakuowa\u0142a si\u0119 wcze\u015bniej, zapewne te\u017c Wespa\u0144ski, skoro pod koniec 1918 roku by\u0142 lekarzem w komendzie uzupe\u0142nie\u0144 obrony krajowej w Krakowie. Po odzyskaniu przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci wst\u0105pi\u0142 na ochotnika do tworz\u0105cej si\u0119 armii. Sytuacja nowopowsta\u0142ego pa\u0144stwa nie wygl\u0105da\u0142a optymistycznie, wojsko w fazie formowania, granice niepewne. Dodatkowo powracaj\u0105cy z frontu lub oboz\u00f3w jenieckich \u017co\u0142nierze przynie\u015bli wiele gro\u017anych chor\u00f3b. Najgro\u017aniejsz\u0105 okaza\u0142 si\u0119 tyfus. By\u0142a to prawdziwa plaga. Statystyki m\u00f3wi\u0105 o 200 do 430 tys. zachorowa\u0144 w Polsce w 1919 rok. Zwykle \u015bmiertelno\u015b\u0107 kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 na poziomie 10 procent, ale tym razem rzeczywisto\u015b\u0107 wygl\u0105da\u0142a tragicznie. “Gazeta Lekarska”<\/i> (nr 25-26, 26.06.1920, s.224) poda\u0142a, \u017ce w pierwszym p\u00f3\u0142roczu 1920 roku na tyfus zmar\u0142o a\u017c 44 lekarzy wojskowych. W tym dramatycznym okresie Wespa\u0144ski pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 komendanta wojskowego szpitala epidemicznego w Krakowie. Zdoby\u0142 wprawdzie do\u015bwiadczenie w walce z gro\u017an\u0105 chorob\u0105, ale musia\u0142 toczy\u0107 codzienne boje z prozaicznymi trudno\u015bciami. Domaga\u0142 si\u0119 od w\u0142adz wojskowych pomocy, mi\u0119dzy innymi, w\u0119gla na opa\u0142 i dla uruchomienia aparatu dezynfekcyjnego. Bezradny wobec szalej\u0105cej epidemii nie m\u00f3g\u0142 dezynfekowa\u0107 bielizny i odzie\u017cy. Na liczne skargi dow\u00f3dztwo zareagowa\u0142o w nietypowy spos\u00f3b – przys\u0142ano nowego komendanta, cz\u0142owieka m\u0142odego, ni\u017cszego rang\u0105. Antoni Wespa\u0144ski przeszed\u0142 pod jego komend\u0119. Na prze\u0142omie stycznia i lutego 1920 roku sytuacja sta\u0142a si\u0119 na tyle napi\u0119ta, \u017ce otar\u0142a si\u0119 o pras\u0119, gazeta Naprz\u00f3d<\/i> (r. 29, 02.02.1920, s.4-5) zarzuci\u0142a w\u0142adzom wojskowym niewdzi\u0119czno\u015b\u0107 w stosunku do dawnego oficera austriackiego, jednocze\u015bnie ostro krytykuj\u0105c “nowe metody” walki z epidemi\u0105. Wed\u0142ug redakcji w ten spos\u00f3b pa\u0144stwo polskie nagrodzi\u0142o starania szanowanego lekarza. Zmiana komendanta nie rozwi\u0105za\u0142a problem\u00f3w, tyfus szerzy\u0142 si\u0119 nadal. Wkr\u00f3tce w\u015br\u00f3d ofiar choroby znalaz\u0142 si\u0119 pracuj\u0105cy w tym szpitalu i wspomniany w artykule lekarz wojskowy, kpt. Filipkiewicz. Wed\u0142ug innej relacji tej samej gazety doktor Wespa\u0144ski zrezygnowa\u0142 z funkcji komendanta na w\u0142asn\u0105 pro\u015bb\u0119, z powod\u00f3w zdrowotnych. Ca\u0142e to zamieszanie i stres negatywnie odbi\u0142y si\u0119 na jego stanie. By\u0142 mocno przepracowany, kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej spotka\u0142a go osobista tragedia, na hiszpank\u0119 zmar\u0142a jego druga \u017cona, a afera prasowa i trudno\u015bci w kierowaniu plac\u00f3wk\u0105 zupe\u0142nie go os\u0142abi\u0142y. Zm\u0119czony organizm powiedzia\u0142 “do\u015b\u0107”. Po prostu upad\u0142 w krakowskich Sukiennicach i pomimo pr\u00f3b reanimacji nic ju\u017c nie da\u0142o si\u0119 dla niego zrobi\u0107. Kapitan Antoni Wespa\u0144ski zmar\u0142 23.04.1920 roku. Cz\u0142owiek tak bardzo po\u015bwi\u0119caj\u0105cy si\u0119 dla innych, niepokorny i waleczny nie potrafi\u0142 zadba\u0107 o siebie. Gazeta “Naprz\u00f3d. Organ Polskiej Partyi Socyalno – Demokratycznej”<\/i>, kt\u00f3rej to partii zmar\u0142y by\u0142 d\u0142ugoletnim cz\u0142onkiem, napisa\u0142a we wspomnieniu po\u015bmiertnym (26.04.1920): “Uby\u0142 cz\u0142owiek prawy, czysty, dobry i pe\u0142en po\u015bwi\u0119cenia. Pami\u0119\u0107 jego osoby i jego zas\u0142ug \u017cy\u0107 b\u0119dzie… “<\/i> No c\u00f3\u017c, czas zatar\u0142 \u015blad, zosta\u0142 zwyczajnie zapomniany.<\/p>\n

<\/p>\n
*<\/h6>\n

<\/center><\/p>\n

Pomimo stara\u0144 nie uda\u0142o mi si\u0119 ustali\u0107 miejsca poch\u00f3wku Antoniego Wespa\u0144skiego, ani jego \u017cony Jadwigi ze Stilkr\u00f3w. Ich dzieci \u017cy\u0142y dalej w \u0141ukowie otoczone opiek\u0105 przez wujostwo Antoniego i Leokadi\u0119 Stilkr\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/a>\"\"<\/span><\/div>

Burmistrz Antoni Stilkr, szwagier A. Wespa\u0144skiego.
\n( ze zbior\u00f3w Cezarego Miazka )
\n<\/i><\/p>\n

\"\"<\/a>\"\"<\/span><\/div>

Leokadia z Dom\u017ca\u0142\u00f3w Stilkr, \u017cona burmistrza.
\n( ze zbior\u00f3w Muzeum Regionalnego w \u0141ukowie )
\n<\/i><\/p>\n

C\u00f3rka Janina po\u015blubi\u0142a, niemal w drug\u0105 rocznic\u0119 \u015bmierci ojca (22.04.1922), komisarza ziemskiego na powiat \u0142ukowski Stefana Miernickiego. W 1924 roku Antoni Stilkr zosta\u0142 burmistrzem \u0141ukowa i sprawowa\u0142 t\u0105 funkcje przez kolejnych 15 lat, do \u015bmierci w grudniu 1939 roku. Znana z dobroczynno\u015bci i troski o sieroty pani Leokadia wychowywa\u0142a jeszcze dwoje innych dzieci oraz dzia\u0142a\u0142a w Zarz\u0105dzie Towarzystwa Dobroczynno\u015bci. Z czasem potomkowie A. Wespa\u0144skiego opu\u015bcili \u0141uk\u00f3w. Wygl\u0105da na to, \u017ce po 100 latach nikt z rodziny ju\u017c w \u0141ukowie nie pozosta\u0142. Zwykle oznak\u0105 trwa\u0142o\u015bci rodu i pami\u0119ci o przodkach jest troska o groby. Grob\u00f3w zmar\u0142ych w tym mie\u015bcie burmistrza Stilkra i jego \u017cony Leokadii z Dom\u017ca\u0142\u00f3w nie mo\u017cna odnale\u017a\u0107. Janina i Zbigniew zapewne wyjechali. Jedyny dzi\u015b \u015blad po rodzinie Stilkr\u00f3w – Wespa\u0144skich to nagrobek na cmentarzu \u015bw. Rocha.<\/p>\n

\"\"<\/a>\"\"<\/span><\/div>

Gr\u00f3b Konstancji (i Piotra) Stilkr, te\u015bci\u00f3w A. Wespa\u0144skiego, cmentarz \u015bw. Rocha w \u0141ukowie.
\n( fot. M. Romaniuk )
\n<\/i><\/p>\n

Wed\u0142ug informacji z kancelarii parafialnej zostali tam pochowani Piotr Stilkr i jego \u017cona Konstancja (rodzice burmistrza Stilkra i jego siostry Jadwigi Wespa\u0144skiej). Na p\u0142ycie nagrobnej wymieniona jest jednak tylko Konstancja. Na szcz\u0119\u015bcie po tych, kt\u00f3rzy odeszli pozostaj\u0105 jeszcze bardziej ulotne \u015blady: stare fotografie, kilka artyku\u0142\u00f3w w po\u017c\u00f3\u0142k\u0142ych gazetach, odr\u0119cznie napisana kartka pocztowa. W\u0142a\u015bciwie wszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 od kartki pocztowej wys\u0142anej w 1917 roku.<\/p>\n

Autor: Marzena Romaniuk<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Co \u0142\u0105czy licz\u0105c\u0105 ponad sto lat kartk\u0119 pocztow\u0105 z teren\u00f3w Turcji Osma\u0144skiej z \u0141ukowem? – Wielka Wojna i osoba pewnego krakowskiego lekarza. Kartka jest jednym ze \u015bwiadk\u00f3w burzliwej historii pocz\u0105tk\u00f3w XX wieku. Wysy\u0142ano ich miliony, ale do dzi\u015b zachowa\u0142y si\u0119 nieliczne. Niewiele te\u017c wiemy o ich nadawcach i odbiorcach. Pozosta\u0142y tylko nazwiska i zdawkowe formu\u0142y grzeczno\u015bciowe. Czas pozbawi\u0142 to\u017csamo\u015bci uczestnik\u00f3w …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7371,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[30],"tags":[940,1543,130,180,669,2577,1008,1764,584,2578,2576],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7335"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7335"}],"version-history":[{"count":28,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7335\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7507,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7335\/revisions\/7507"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/7371"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7335"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7335"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7335"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}