{"id":7505,"date":"2022-01-25T10:26:28","date_gmt":"2022-01-25T08:26:28","guid":{"rendered":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/?p=7505"},"modified":"2022-01-25T10:26:30","modified_gmt":"2022-01-25T08:26:30","slug":"obrazki-z-ginacego-imperium","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/?p=7505","title":{"rendered":"Obrazki (z) gin\u0105cego imperium"},"content":{"rendered":"

“Wys\u0142any dla t\u0119pienia cholery i d\u017cumy w Syryi, Palestynie i na Ba\u0142kanie”<\/i> – s\u0142owa ze wspomnienia po\u015bmiertnego zamieszczonego w dzienniku “Naprz\u00f3d”<\/i> (26.04.1920) wydaj\u0105 si\u0119 najlepiej oddawa\u0107 tre\u015b\u0107 mojego artyku\u0142u jak i dzia\u0142alno\u015b\u0107 jego bohatera. Antoni Wespa\u0144ski, urodzony w Warszawie lekarz krakowski, zmobilizowany, odbywa\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105 w armii austro-w\u0119gierskiej na terenie Imperium Osma\u0144skiego. Wprawdzie po\u015bwi\u0119ci\u0142am mu ju\u017c tekst na stronie Historii Miasta \u0141ukowa (“Kartka z Wielkiej Wojny”<\/a>), mia\u0142 on jednak pewne ograniczenia. Na podstawie dost\u0119pnych w\u00f3wczas \u017ar\u00f3de\u0142, bazuj\u0105c g\u0142\u00f3wnie na archiwalnych notatkach s\u0142u\u017cbowych i wzmiankach prasowych, skupi\u0142am si\u0119 na \u017cyciu lekarza przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 i po niej. Poza kartk\u0105, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 tytu\u0142em tekstu, niewiele by\u0142o informacji o s\u0142u\u017cbie lekarza na terenie Imperium Osma\u0144skiego i og\u00f3lnie podczas wojny. Przez ponad rok przyby\u0142o wiadomo\u015bci o A. Wespa\u0144skim a materia\u0142 rozr\u00f3s\u0142 si\u0119. Niekt\u00f3re przypuszczenia okaza\u0142y si\u0119 s\u0142uszne, inne mniej. Obecny artyku\u0142 jest uzupe\u0142nieniem i rodzajem aktualizacji stanu wiedzy. Chcia\u0142abym w nim unikn\u0105\u0107 powt\u00f3rze\u0144, (zainteresowani mog\u0105 przeczyta\u0107 “Kartk\u0119”<\/a> w dowolnej chwili), a raczej postawi\u0107 pytanie: czy zmarli mog\u0105 opowiedzie\u0107 swoj\u0105 histori\u0119? Czy ma ona dla nas jak\u0105\u015b warto\u015b\u0107? W “Kartce” si\u0142\u0105 rzeczy osoby trzecie wyra\u017ca\u0142y opini\u0119 o doktorze. Tym razem on sam mo\u017ce przem\u00f3wi\u0107 dzi\u0119ki zdj\u0119ciom i poczt\u00f3wkom, kt\u00f3re przetrwa\u0142y ponad sto lat. Jest w pewnym sensie wsp\u00f3\u0142autorem tego artyku\u0142u. Pozwala to przedstawi\u0107 jego pe\u0142niejszy obraz jako cz\u0142owieka. A skoro o obrazie mowa, czytelnik\u00f3w wcze\u015bniejszego artyku\u0142u uderza\u0142 zapewne brak wizerunku g\u0142\u00f3wnego bohatera. Teraz jest wr\u0119cz na odwr\u00f3t. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce poszukiwany materia\u0142 przer\u00f3s\u0142 poszukuj\u0105cego. W rodzinnym archiwum pani Teresy Szachtsznajder-Bzdyry znajduje si\u0119 wiele interesuj\u0105cych, starych zdj\u0119\u0107. Niestety nie jest to miejsce na eksponowanie wszystkich. Dzi\u015b mo\u017cemy jednak spojrze\u0107 w twarz doktorowi Antoniemu i nie tylko jemu.<\/p>\n\"\"<\/a>

Antoni Wespa\u0144ski (1873-1920) w cywilu
\n(Zak\u0142ad fotograficzny J\u00f3zef Bryniarski, Krak\u00f3w; w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)<\/i><\/p>\n\"\"<\/a>

i w swoim gabinecie
\n(fot. nieznany; w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)<\/i><\/p>\n

Krak\u00f3w<\/h3>\n

Opr\u00f3cz zdj\u0119\u0107 z rodzinnego zbioru pani Teresy w Muzeum Krakowa znajduje si\u0119 album podarowany przez rodzin\u0119 dr Mieczys\u0142awa G\u00f3rki. Zawiera on 424 zdj\u0119cia dokumentuj\u0105ce \u017cycie 1.Szpitala Epidemiologicznego (w wersji oryginalnej Epidemicznego) w Krakowie w czasie I wojny \u015bwiatowej i kr\u00f3tko po niej. Szpital Epidemiczny powsta\u0142 na potrzeby armii z po\u0142\u0105czenia funkcjonuj\u0105cych wcze\u015bniej szpitali: zakonu Bonifratr\u00f3w istniej\u0105cego zreszt\u0105 do dzi\u015b przy ul. Trynitarskiej i \u017bydowskiego przy ul. Skawi\u0144skiej. Komendantem powsta\u0142ej plac\u00f3wki lecznictwa wojskowego by\u0142 najpierw Leopold Arzt a nast\u0119pnie w latach 1916-1918 dr Jan Fr\u0105czkiewicz do kt\u00f3rego A. Wespa\u0144ski wys\u0142a\u0142 kartk\u0119 pocztow\u0105 20.12.1917 roku (Kartka z Wielkiej Wojny). Fotografie przedstawiaj\u0105 lekarzy przy pracy i w czasie wolnym, sale chorych, przyszpitalny ogr\u00f3d, personel pomocniczy, je\u0144c\u00f3w rosyjskich oraz szczeg\u00f3lnie ostatnio aktualny temat – szczepienia, g\u0142\u00f3wnie personelu medycznego, przeciwko chorobom zaka\u017anym. Na 47 zdj\u0119ciach z tego albumu doktor Wespa\u0144ski jest rozpoznawalny. W tym w\u0142a\u015bnie szpitalu odbywa\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119, prawdopodobnie w latach 1914-1916.<\/p>\n\"\"<\/a>

Antoni Wespa\u0144ski w mundurze armii austrow\u0119gierskiej.
\n(fot. nieznany, takie samo zdj\u0119cie w albumie M. G\u00f3rki, w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)<\/i><\/p>\n

Cz\u0119sto pojawia si\u0119 na zdj\u0119ciach w otoczeniu je\u0144c\u00f3w rosyjskich. Trudno powiedzie\u0107, czy zajmowa\u0142 si\u0119 nimi szczeg\u00f3lnie ze wzgl\u0119d\u00f3w osobistych, czy te\u017c by\u0142 do nich przydzielony. W ko\u0144cu urodzi\u0142 si\u0119 i wychowa\u0142 w zaborze rosyjskim. Nie wiadomo, kto jest autorem zdj\u0119\u0107, by\u0107 mo\u017ce cz\u0119\u015b\u0107 wykona\u0142 dr Mieczys\u0142aw G\u00f3rka, a inne zosta\u0142y mu podarowane prze koleg\u00f3w, aby m\u00f3g\u0142 stworzy\u0107 pe\u0142ny obraz szpitala czas\u00f3w wojny. Oko\u0142o dwudziestu kilku fotografii zosta\u0142o wykonanych na terenie Ba\u0142kan\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie dzisiejszej Albanii. W. Szczepanik (Austro-w\u0119gierska wojskowa s\u0142u\u017cba medyczna podczas I wojny \u015bwiatowej. Pr\u00f3ba analizy \u017ar\u00f3d\u0142a ikonograficznego \u2013 albumu dr. Mieczys\u0142awa G\u00f3rki)<\/i> przypuszcza, \u017ce Wespa\u0144ski by\u0142 na froncie ba\u0142ka\u0144skim. Brak jednak co do tego pewno\u015bci. Jedn\u0105 z poszlak jest zdj\u0119cie doktora Antoniego (nr 166 w albumie) w mundurze jednostek bo\u015bniacko-hercegowi\u0144skich oraz przedstawienie austriackiego i tureckiego personelu szpitala polowego z 26.03.1917<\/p>\n\"\"<\/a>

Austriacki i turecki personel szpitala polowego, pierwszy od g\u00f3ry, w tureckiej czapce A. Wespa\u0144ski
\n(fot. nieznany, zdj\u0119cie wys\u0142ane do Krakowa 26.03.1917, w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)<\/i><\/p>\n

Okre\u015blenie “szpital polowy” implikuje blisko\u015b\u0107 frontu. Tak\u017ce fragment tekstu na odwrotnej stronie budzi podobne skojarzenia “My\u015bla\u0142em, \u017ce mo\u017ce b\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 si\u0119 z Wami zobaczy\u0107 na \u015awi\u0119ta, ale z naszym st\u0105d odjazdem strasznie idzie wolno. W Dywizji jeszcze nic o naszym odje\u017adzie nie wiedz\u0105”<\/i>. Niestety zdj\u0119cie by\u0142o zapewne do\u0142\u0105czone do listu, nie ma wi\u0119c na nim \u017cadnych piecz\u0119ci ani adresu. Nazwa miejscowo\u015bci pojawia si\u0119 dopiero w korespondencji z 20.04 tego roku. “Dzi\u015b dosta\u0142em list od Mamusi z 30.III i kup\u0119 gazet jeszcze z marca. Wr\u00f3ci\u0142o wszystko z Radoleva (?)”<\/i> Czy chodzi o Radolevo przy granicy bu\u0142garsko-greckiej, kt\u00f3re by\u0142o \u015bwiadkiem zatargu granicznego w maju 1913 roku podczas I wojny ba\u0142ka\u0144skiej?<\/p>\n

Konstantynopol<\/h3>\n

Bardzo dobrze jest za to udokumentowany pobyt A. Wespa\u0144skiego w Konstantynopolu i Damaszku. Pomi\u0119dzy kwietniem 1917 a czerwcem 1918 roku wys\u0142a\u0142 on do c\u00f3rki Janiny ponad 30 kartek (tyle si\u0119 zachowa\u0142o) oraz dwie do \u017cony. Identyfikacja, kt\u00f3re s\u0105 adresowane do \u017cony, a kt\u00f3re do c\u00f3rki jest trudna. Obie nosi\u0142y to samo imi\u0119 – Janina i oczywi\u015bcie takie samo nazwisko, odr\u00f3\u017cnia je jedynie podpis “ojciec” lub “Tosiek”. W kartce do c\u00f3rki z 12.04 1917 pisze: “Przesy\u0142am Ci uca\u0142owania i pozdrowienia z Konstantynopola i donosz\u0119, \u017ce od dzi\u015b w nocy jestem na miejscu. Jutro b\u0119d\u0119 si\u0119 meldowa\u0107 i dowiem si\u0119 co dalej ze mn\u0105 b\u0119dzie.”<\/i> Nied\u0142ugo te\u017c zawiadomi\u0142 c\u00f3rk\u0119 o swoim nowym przydziale: “pojutrze przenosz\u0119 si\u0119 do Azyi, do Haidar-paszy”<\/i> (koresp. z 25.04 1917). Dworzec kolejowy Haidarpasza (Haydarpa\u015fa), o kt\u00f3rym m\u00f3wi doktor zosta\u0142 zbudowany za panowania osma\u0144skiego su\u0142tana Abd\u00fclhamida II przez niemieckich architekt\u00f3w Otto Rittera i Helmuta Cuno, jako punkt pocz\u0105tkowy linii kolejowej Stambu\u0142-Bagdad. Cz\u0119\u015b\u0107 pasa\u017cersk\u0105 oddano do u\u017cytku w 1909 roku.<\/p>\n\"\"<\/a>

Dworzec Haydarpa\u015fa w Stambule
\n(poczt\u00f3wka po 1909 roku, wydawca nieznany, \u017ar\u00f3d\u0142o: Wikimedia Commons)<\/i><\/p>\n

Tak zwana Kolej Bagdadzka \u0142\u0105czy\u0142a te dwa du\u017ce miasta Imperium, a poprzez lini\u0119 hid\u017cask\u0105 si\u0119ga\u0142a przez Damaszek do Medyny w dzisiejszej Arabii Saudyjskiej. Sfinansowana przez Deutsche Bank mia\u0142a by\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105 po\u0142\u0105czenia Berlin – Bagdad, prowadz\u0105cego nast\u0119pnie a\u017c do portu Basra w dzisiejszym Iraku. Oczywi\u015bcie g\u0142\u00f3wnym celem Niemc\u00f3w by\u0142 \u0142atwy dost\u0119p do p\u00f3l naftowych. Ten ostatni odcinek nigdy nie zosta\u0142 jednak zrealizowany, przeszkodzi\u0142 temu wybuch I wojny \u015bwiatowej. Generalnie Imperium Osma\u0144skie mia\u0142o bardzo s\u0142ab\u0105 sie\u0107 kolejow\u0105, budowan\u0105 g\u0142\u00f3wnie przez obce mocarstwa. Ludzie i towary przemieszczali si\u0119 drogami rzecznymi, na grzbietach zwierz\u0105t, wozach lub rzadziej ci\u0119\u017car\u00f3wkach. By\u0142 to wci\u0105\u017c kraj w\u0119druj\u0105cych karawan i transportu konnego. Nawet ruch pomi\u0119dzy dwoma cz\u0119\u015bciami Stambu\u0142u odbywa\u0142 si\u0119 przy u\u017cyciu statk\u00f3w i \u0142odzi. W czasie wojny z dworca Sirke\u00e7i w cz\u0119\u015bci europejskie do Haidarpasza w cz\u0119\u015bci azjatyckiej przewo\u017cono tak \u017co\u0142nierzy, uzbrojenie i zaopatrzenie z sojuszniczych pa\u0144stw centralnych, a nast\u0119pnie wysy\u0142ano wszystko kolej\u0105 i dalej transportowano przy u\u017cyciu lokalnych \u015brodk\u00f3w na lini\u0119 frontu. \u0141atwo\u015b\u0107 przerzucenia kolej\u0105 \u017co\u0142nierzy i zaopatrzenia do odleg\u0142ych miast wielkiego Imperium oraz ma\u0142a efektywno\u015b\u0107 tradycyjnych \u015brodk\u00f3w transportu sprawi\u0142a, \u017ce doradcy z armii niemieckiej wybrali Haidarpasz\u0119 na miejsce koncentracji wojska. W s\u0105siedztwie dworca powsta\u0142 rozleg\u0142y ob\u00f3z i centrum administracyjno-spedycyjne ze sprz\u0119tem wojskowym oczekuj\u0105cym na wysy\u0142k\u0119 na front. Teren sta\u0142 si\u0119 gigantycznym arsena\u0142em. Obok magazyn\u00f3w broni i amunicji funkcjonowa\u0142y obozy \u017co\u0142nierskie, biura wojskowe i plac\u00f3wki medyczne. To sprowadzi\u0142o na Haidarpasz\u0119 nieszcz\u0119\u015bcie. W dniu 06.09.1917 roku o godzinie 16.30 nast\u0105pi\u0142 pot\u0119\u017cny wybuch, kt\u00f3rego rezultatem by\u0142 trwaj\u0105cy wiele godzin po\u017car. Ogromne eksplozje zabija\u0142y \u017co\u0142nierzy osma\u0144skich, niemieckich i austriackich a tak\u017ce cywil\u00f3w. Spowodowa\u0142y te\u017c wielkie straty materialne. Budynek stacji, budynki pomocnicze, g\u0142\u00f3wnie magazyny oraz tory i cz\u0119\u015b\u0107 sk\u0142ad\u00f3w poci\u0105g\u00f3w zosta\u0142y powa\u017cnie uszkodzone. Dworzec sta\u0142 si\u0119 praktycznie nieu\u017cyteczny do ko\u0144ca wojny. Katastrofa zosta\u0142a ocenzurowana w prasie a liczby ofiar nigdy nie ujawniono, niekt\u00f3re szacunki podaj\u0105, \u017ce zgin\u0119\u0142o oko\u0142o 1000 os\u00f3b. Mia\u0142a powa\u017cny wp\u0142yw na zaopatrzenie wojsk osma\u0144skich walcz\u0105cych z brytyjskimi i arabskimi oddzia\u0142ami na Bliskim Wschodzie. Wybuch nast\u0105pi\u0142 w czasie wzmo\u017conej koncentracji sprz\u0119tu i ludzi przed wysy\u0142k\u0105 na front palesty\u0144ski, podejrzewa si\u0119 wi\u0119c sabota\u017c angielski lub francuski. Teorie spiskowe podaj\u0105 nawet nazwisko ormia\u0144skiego lekarza, kt\u00f3ry mia\u0142 tego dokona\u0107.<\/p>\n

W korespondencji Antoniego Wespa\u0144skiego brak jakichkolwiek wzmianek o tym wydarzeniu, co jest zrozumia\u0142e ze wzgl\u0119du na cenzur\u0119. Bardzo jednak prawdopodobne, \u017ce nie by\u0142o go w Konstantynopolu w tym czasie. Sp\u0119dza\u0142 urlop w Krakowie. O swoich planach spotkania z rodzin\u0105 pisa\u0142 wcze\u015bniej (27.07.1917): “Jutro id\u0119 jeszcze do naszej Komendy z podaniem, bo rozchodzi si\u0119 o to jak d\u0142ugi urlop dostan\u0119”<\/i> oraz pod dat\u0105 29.07.1917 “tak si\u0119 strasznie rozbryka\u0142em przed wyjazdem, \u017ce nie mog\u0119 usiedzie\u0107 w domu. Chodz\u0119 na spacery do miast Kpa (Konstantynopola), za miasto i wszystko zaczyna mi si\u0119 podoba\u0107, a my\u015bla\u0142em, \u017cem ju\u017c na wszystko zoboj\u0119tnia\u0142”<\/i> i kilka linijek dalej “Dnia 4\/8 wybieram si\u0119 w drog\u0119. Jad\u0119 prosto do domu, Ba\u0142ka\u0144skim 1 kl. wagonem sypialnym a\u017c do Osterbergu (?), tam si\u0119 przesiadam i dalej.”<\/i>Za\u015b 27.09 “Czasem tak mi t\u0119skno za Wami jakbym ju\u017c z kilka lat Was nie widzia\u0142, a to dopiero 3 tygodnie up\u0142yn\u0119\u0142o od mego wyjazdu z domu. \u015anicie mi si\u0119 prawie co noc”<\/i>.<\/p>\n\"\"<\/a>

San Stefano (dzisiaj Ye\u015filk\u00f6y, dzielnica Stambu\u0142u) kartka pocztowa z pocz. XX w, wydawca MB, wys\u0142ana 27.09.1917r;
\n(w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)<\/i><\/p>\n\"\"<\/a>

Ta sama kartka, strona tekstowa z piecz\u0119ci\u0105 “K.u.K. Bahnhofstelle Haidar-Pacha”<\/i><\/p>\n

Odejmuj\u0105c trzy tygodnie od 27 wrze\u015bnia otrzymamy dok\u0142adnie sz\u00f3stego. Nie wiadomo, czy wr\u00f3ci\u0142 wezwany pilnie w zwi\u0105zku z zaistnia\u0142\u0105 sytuacja, czy te\u017c by\u0142 to zaplanowany wcze\u015bniej termin. Powr\u00f3t A. Wespa\u0144skiego z urlopu zbieg\u0142 si\u0119 z wycofaniem 20. osma\u0144skiej dywizji z Galicji. Wprawdzie opu\u015bci\u0142a ona swoje pozycje ju\u017c w drugiej po\u0142owie sierpnia, ale transport du\u017cej ilo\u015bci sprz\u0119tu i ludzi by\u0142o sporym wyzwaniem logistycznym i trzon formacji dotar\u0142 do Stambu\u0142u na pocz\u0105tku wrze\u015bnia. Nie wiadomo, czy drogi powrotu Wespa\u0144skiego i tureckich \u017co\u0142nierzy skrzy\u017cowa\u0142y si\u0119. Zapewne przynajmniej cz\u0119\u015bciowo tak. Mo\u017cliwe, \u017ce wybuch na dworcu mia\u0142 na celu utrudnienie \u017co\u0142nierzom tej dywizji dotarcie na front.<\/p>\n

Spraw\u0105 wa\u017cn\u0105 w korespondencji wojskowej s\u0105 dane adresowe i piecz\u0119ci. Na poczt\u00f3wkach wys\u0142anych przez A. Wespa\u0144skiego ze Stambu\u0142u opr\u00f3cz okr\u0105g\u0142ej z napisem Feldpost 451 (poczta polowa 451) pojawia si\u0119 tak\u017ce “K.u.K. Bahnhofstelle Haidar-Pacha” (C.K. Dworzec Haidarpasz) oraz K.u.k \u00f6st.ung. Milit\u00e4rstationskommando in Konstantinopel (Dow\u00f3dztwo Stacji Wojskowej w Konstantynopolu). W adresie podaje swoje imi\u0119 i nazwisko oraz zwrot “durch den k. u k Milit\u00e4rbevollm\u00e4chtigten” (przez przedstawicielstwo wojskowe) lub wed\u0142ug wsp\u00f3\u0142czesnego nazewnictwa przez biuro attach\u00e9 wojskowego. Taki zwrot sugeruje jak\u0105\u015b bezpo\u015bredni\u0105 form\u0119 podleg\u0142o\u015bci attach\u00e9 wojskowemu i znika z korespondencji Wespa\u0144skiego na pocz\u0105tku czerwca 1917r. Od 1909 roku funkcje attach\u00e9 Austro-W\u0119gier pe\u0142ni\u0142 urodzony w Jaros\u0142awiu J\u00f3zef Pomiankowski, osoba niezwykle wp\u0142ywowa, okre\u015blany cz\u0119sto jako dyplomata, szef w\u0142asnego wywiadu, ambasador kultury. Wed\u0142ug niekt\u00f3rych \u017ar\u00f3de\u0142 usilnie pracowa\u0142 nad os\u0142abieniem pozycji sojuszniczych Niemiec w Imperium Osma\u0144skim. Po wojnie zreszt\u0105 wst\u0105pi\u0142 do polskiej armii. Czy mia\u0142 jaki\u015b wp\u0142yw na wyb\u00f3r lekarzy i oficer\u00f3w przys\u0142anych do Stambu\u0142u? To kwestia otwarta, ceni\u0142 jednak profesjonalizm i rzeteln\u0105 prac\u0119.<\/p>\n

Jerozolima<\/h3>\n

Jeszcze przez kilka tygodni Antoni Wespa\u0144ski podaje adres Haidarpasza. W tej korespondencji przewija si\u0119 jednak cz\u0119sto temat wyjazdu do Jerozolimy. Oddajmy g\u0142os samemu doktorowi. We wspomnianej ju\u017c kartce z 27.09 pisze on: “Mo\u017ce to ju\u017c jedna z ostatnich kartek z K[onstantynopola] jak\u0105 do Ciebie dzi\u015b pisz\u0119, bo prawdopodobnie w pierwszych dniach pa\u017adziernika rusz\u0119 w dalsz\u0105 drog\u0119”<\/i> a 8.X 1917 “Wyjazd m\u00f3j si\u0119 odwleka z dnia na dzie\u0144, ale jak to m\u00f3wi\u0105, co si\u0119 odwlecze, to nie uciecze, a by\u0142bym z\u0142y, gdyby uciek\u0142o”<\/i>. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce uciek\u0142o, ale o tym dalej. Fragment z 13.X 1917 “Za kilka dni wyrusz\u0119 w drog\u0119. Dostaj\u0119 ju\u017c troch\u0119 mego nerwowego niepokoju, tylko nie mam si\u0119 na kim m\u015bci\u0107. Kol (imi\u0119 lub nazwisko trudne do odczytu) ju\u017c przyjecha\u0142. \u017bycz\u0119 sobie, \u017cebym i ja tak wygl\u0105da\u0142 jak on po powrocie z Jeruzalem. Wygl\u0105da dobrze, uty\u0142 na tamtejszym wikcie i opalony jak Cygan. Podobno otoczenie (?) i warunki by\u0142o doskona\u0142e. Szpital cacko, z teras\u0105, z kt\u00f3rej roztacza si\u0119 cudny widok na miasto i ca\u0142\u0105 okolic\u0119”<\/i> ” i pod t\u0105 sam\u0105 dat\u0105 “jad\u0119 w nast\u0119pn\u0105 sobot\u0119 17.X. Jedzie nas 5, wi\u0119c b\u0119dzie ra\u017aniej”<\/i>. Ju\u017c w drodze, z Damaszku, wys\u0142a\u0142 30.X wiadomo\u015b\u0107: “Dzi\u015b o 11 1\/2 w po\u0142udnie ruszam dalej. Obecnie jest 1\/2 do 8ej rano. Przespawszy si\u0119, wypocz\u0105wszy – czekam na godzin\u0119 odjazdu… Mam nadziej\u0119 zdrowo i ca\u0142o dojecha\u0107 na miejsce, sk\u0105d zaraz do was napisz\u0119.”<\/p>\n\"\"<\/a>

Ulice Damaszku, poczt\u00f3wka z pocz\u0105tku XX w, wys\u0142ana 30.10.1917r.
\n(w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)
\n<\/i><\/p>\n\"\"<\/a>

Ta sama poczt\u00f3wka, strona z korespondencj\u0105 i piecz\u0119ciami wojskowymi<\/i><\/p>\n

Doktor na tej kartce podaje adres: k. u. k Reservespital Jeruzalem, Feldpost 452. Opr\u00f3cz adresu i numeru poczty polowej pojawia si\u0119 jeszcze stempel: Feldpost Mil[it\u00e4r]Miss[ion] Damaskus oraz co ciekawe K. u.K. Etappenposten Damaskus der Geb[irgs]Haub[itz]Div[ision] von Marno (posterunek etapowy dywizji haubic g\u00f3rskich von Marno). Dywizja zyska\u0142a swoje okre\u015blenie od nazwiska pierwszego dow\u00f3dcy majora Adolfa Marno von Eichenhorst, wys\u0142ana do Palestyny w 1916 roku, sk\u0142ada\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z W\u0119gr\u00f3w i S\u0142owak\u00f3w. Z tego powodu zyska\u0142a sobie du\u017co sympatii i zainteresowania historyk\u00f3w i pasjonat\u00f3w wojskowo\u015bci na W\u0119grzech. Dowodzenie w marcu 1917 roku przej\u0105\u0142 urodzony we Lwowie kapitan W\u0142adys\u0142aw Truszkowski. Poleg\u0142 on 26.03.1917, w pierwszym dniu bitwy pod Gaz\u0105. Straty dywizji w tym dniu wynios\u0142y pi\u0119ciu zabitych. Wszyscy zostali pochowani w ogrodzie w Gazie. Nie mamy korespondencji A. Wespa\u0144skiego z Jerozolimy. Z palesty\u0144skiego epizodu wojennego opr\u00f3cz pustej kartki z widokiem wn\u0119trza meczetu Al-Aksa (Jerozolima) w zbiorze Pani Teresy Szachtsznajder zachowa\u0142o si\u0119 jeszcze zdj\u0119cie grob\u00f3w 5 zabitych austro-wegierskich \u017co\u0142nierzy.<\/p>\n\"\"<\/a>

Groby \u017co\u0142nierzy austrow\u0119gierskich poleg\u0142ych w bitwie pod Gaz\u0105,
\n(fot. nieznany, 1917r, na odwrocie dopisek ” z prawej str. 2 gr\u00f3b Truszkowskiego”, w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)
\n<\/i><\/p>\n

Dopisek na odwrocie informuje: “z prawej str. 2 gr\u00f3b Truszkowskiego”<\/i>. Kapitan Truszkowski cieszy\u0142 si\u0119 po\u015bmiertn\u0105 s\u0142aw\u0105 bohatera. Zdj\u0119cia nie m\u00f3g\u0142 wykona\u0107 sam Wespa\u0144ski, poniewa\u017c w tym czasie przebywa\u0142 w Konatantynopolu. Musia\u0142o ono powsta\u0107 pomi\u0119dzy 26.03 a 12.04, kiedy to cia\u0142o kapitana ekshumowano i przeniesiono do krypty zakonu asumpcjonist\u00f3w w Jerozolimie, aby bohater mia\u0142 godniejsze miejsce spoczynku. To pierwsza, ale nie ostatnia ekshumacja i poch\u00f3wek lwowianina. By\u0142 kilkakrotnie grzebany i wyjmowany z grobu na skutek zakr\u0119t\u00f3w historii. Po zwyci\u0119stwie Ententy i powrocie francuskich zakonnik\u00f3w jako oficer wrogiej armii zosta\u0142 wyj\u0119ty z krypty i przeniesiony do prostego grobu na innym cmentarzu. nast\u0119pnie zaliczony po\u015bmiertnie w poczet polskiej armii, zn\u00f3w sta\u0142 si\u0119 “sojusznikiem” Francji i powr\u00f3ci\u0142 do dawniej zajmowanej krypty. Wybudowano mu te\u017c nagrobek w rodzinnym mie\u015bcie, w kt\u00f3rym nie spocz\u0105\u0142, zapewne w skutek kolejnych zakr\u0119t\u00f3w historii. Obszerniej pisze o tym Tam\u00e1s Saj\u00f3 w artykule Lemberg: the fifth grave of the hero of Gaza.<\/i> (Lw\u00f3w: pi\u0105ty gr\u00f3b bohatera Gazy). Historia ta, do\u015b\u0107 dziwna, odzwierciedla problemy z uto\u017csamianiem narodowo\u015bci z noszonym mundurem. W czasie walk w Palestynie Truszkowski uchodzi\u0142 za Polaka i austrow\u0119gierskiego bohatera i zapewne kto\u015b z dywizji von Marno da\u0142 fotografie innemu Polakowi – Wespa\u0144skiemu. Jak wida\u0107 z powy\u017cej cytowanej korespondencji doktor Antoni, bardzo chcia\u0142 pojecha\u0107 do Jerozolimy i zachwala\u0142 c\u00f3rce szpitalne warunki, ale jego pobyt tam by\u0142 raczej kr\u00f3tki. W po\u0142udnie 30 pa\u017adziernika wyruszy\u0142 z Damaszku, a kilkana\u015bcie godzin p\u00f3\u017aniej, 31. rankiem rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 brytyjski atak na Beer Szew\u0119. Jest to pocz\u0105tek trzeciej bitwy o Gaz\u0119, cho\u0107 tym razem Brytyjczycy zamiast jak przy dw\u00f3ch poprzednich, nieskutecznych atakach uderzy\u0107 na to nadmorskie miasto skierowali si\u0119 na pustyni\u0119 Negew. Manewr by\u0142 niezwykle trafny i ju\u017c po kilku godzinach obrona turecka za\u0142ama\u0142a si\u0119. Walki trwa\u0142y dalej, ale Brytyjczycy ju\u017c w po\u0142owie listopada zbli\u017cyli si\u0119 niebezpiecznie do Jerozolimy. Genera\u0142 Allenby wkroczy\u0142 do \u015bwi\u0119tego miasta 9 grudnia. Wszystkie jednostki i plac\u00f3wki medyczne osma\u0144skie i pa\u0144stw centralnych zosta\u0142y wcze\u015bniej ewakuowane. Je\u015bli Wespa\u0144ski towarzyszy\u0142 dywizji von Marno, to jego pobyt w mie\u015bcie by\u0142 jeszcze kr\u00f3tszy, cz\u0119\u015b\u0107 formacji wycofywa\u0142a si\u0119 z powodu strat technicznych w stron\u0119 Damaszku ju\u017c na pocz\u0105tku listopada. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce dotar\u0142 do Szpitala Rezerwowego w Jerozolimie, ulokowanego w zaanektowanym monasterze Ratisbonne, gdzie ze wzgl\u0119du na ofensyw\u0119 i p\u00f3\u017aniejsz\u0105 ewakuacj\u0119 mia\u0142 mn\u00f3stwo pracy i ma\u0142o czasu na podziwianie \u015bwi\u0119tego miasta. Ewakuacja tak du\u017cej plac\u00f3wki, mieszcz\u0105cej 200 \u0142\u00f3\u017cek i po\u0142o\u017conego w pobli\u017cu domu rekonwalescencyjnego dla 150 chorych wymaga\u0142a olbrzymiego zaanga\u017cowania. Pusta kartka z Jerozolimy jest, wi\u0119c pewnym symbolem tego “co uciek\u0142o” nie tylko doktorowi Wespa\u0144skiemu, ale i ca\u0142emu sojuszowi pa\u0144stw centralnych.<\/p>\n

Damaszek<\/h3>\n

Reservespital zosta\u0142 przeniesiony do Damaszku, tam te\u017c uda\u0142a si\u0119 dywizja von Marno, aby uzupe\u0142ni\u0107 straty. Przez kilka miesi\u0119cy na froncie bliskowschodnim trwa\u0142 zast\u00f3j. Cz\u0119\u015b\u0107 wojsk angielskich ku niezadowoleniu genera\u0142a Allenbiego wys\u0142ano do Europy, aby walczy\u0142y w poch\u0142aniaj\u0105cych coraz wi\u0119cej ofiar okopach we Francji. Z Damaszku pochodzi kilka fotografii w zbiorze p. Szachtsznajder-Bzdyry oraz siedem w albumie M. G\u00f3rki znajduj\u0105cym si\u0119 w Muzeum Krakowa. S\u0105 to g\u0142\u00f3wnie przedstawienia personelu medycznego, Wielkiego Bazaru i samego doktora w stroju orientalnym. Pod jednym ze zdj\u0119\u0107, ma\u0142o wyra\u017anym zreszt\u0105, przedstawiaj\u0105cym grup\u0119 ludzi na starej ci\u0119\u017car\u00f3wce widnieje podpis “31(!).04.1918, Dr. Wespa\u0144ski jedzie do Beyruthu”<\/i>. Jest to pomy\u0142ka w dacie lub pobyt naszego lekarza w tym mie\u015bcie by\u0142 kr\u00f3tki, poniewa\u017c 19.05 “pozuje” on do zdj\u0119cia w ogrodzie szpitalnym w Damaszku.<\/p>\n\"\"<\/a>

W ogrodzie szpitalnym w Damaszku, A. Wespa\u0144ski drugi od lewej
\n(zdj\u0119cie wys\u0142ane 19.05.1918r; w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)<\/i><\/p>\n

Z obecnej syryjskiej stolicy zachowa\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c niewiele kartek pocztowych. Brak w nich jakich\u015b interesuj\u0105cych wiadomo\u015bci o autorze, dominuj\u0105 \u017cyczenia imieninowe. Z zapewnie\u0144 o uczuciach i t\u0119sknocie przebija pesymizm i ton pow\u0105tpiewania w przysz\u0142o\u015b\u0107. “Posy\u0142am Ci dzi\u015b tylko karteczk\u0119, bo nie mam czasu na pisanie listu. Przed kilku dniami pos\u0142a\u0142em Ci drugie 100K, aby\u015b mog\u0142a sobie co sprawi\u0107, podzelowa\u0107 buciki lub co\u015b podobnego….Serdecznie Ci\u0119 ca\u0142uj\u0119. Je\u017celi si\u0119 zobaczymy dostaniesz ode mnie kilka \u0142adnych pami\u0105tek, takich jakie bardzo lubisz”<\/i> (18.04.1918), inny cytat w podobnym duchu “Kochanej Janince przy nadchodz\u0105cym dniu Jej imienin serdeczne \u017cyczenia zdrowia i spe\u0142nienia wszystkich nadziei, kt\u00f3re nie tylko w Twojem, ale w sercach milion\u00f3w \u017carz\u0105 si\u0119 od lat wielu”<\/i>.<\/p>\n\"\"<\/a>

Rabwat Dimashq, tradycyjne miejsce rekreacyjne mieszka\u0144c\u00f3w Damaszku tak dzi\u015b jak i ponad sto lat temu
\n(fot. nieznany, zdj\u0119cie wys\u0142ane 05.06.1918 roku, dopisek “Z najbli\u017cszych okolic Damaszku. Przychodz\u0119 tu cz\u0119sto my\u015ble\u0107 o Was. Tosiek”; w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)<\/i><\/p>\n\"\"<\/a>

Ta sama kartka, strona tekstowa z piecz\u0105tk\u0105 K.u.K. \u00f6st.ung. Mob. Res. Spital in Damaskus (Mobilny Szpital Rezerwowy w Damaszku).
\n(w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)<\/i><\/p>\n

Fragment ostatniej z zachowanych kartek, z dnia 10.6.1918, wydaje si\u0119 najbardziej pesymistyczny – “w twojem m\u0142odem serduszku budzi si\u0119 dopiero \u017cycie, w mojem gasn\u0105 powoli wszystkie nadzieje”<\/i>. Co dzia\u0142o si\u0119 z doktorem po tej dacie pozostaje przypuszczeniem. Ofensywa wojsk brytyjskich, nazywana bitw\u0105 pod Megiddo rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 19 wrze\u015bniu 1918 roku i przebieg\u0142a b\u0142yskawicznie. Armia turecka posz\u0142a w rozsypk\u0119 i nast\u0105pi\u0142 jej odwr\u00f3t w kierunku Damaszku. W\u0142a\u015bciwsze b\u0119dzie raczej okre\u015blenie wielka ucieczka. Od 27 wrze\u015bnia trwa\u0142 po\u015bcig i ustawiczne n\u0119kanie wroga przez wojska brytyjskie i oddzia\u0142y arabskich sprzymierze\u0144c\u00f3w. Arabscy powsta\u0144cy wkroczyli do miasta jako pierwsi w dniu 01 pa\u017adziernika. Wycofanie s\u0142u\u017cb medycznych i wojsk osma\u0144skich oraz kontyngent\u00f3w pa\u0144stw centralnych odbywa\u0142o si\u0119 w jeszcze wi\u0119kszym po\u015bpiechu ni\u017c w przypadku Jerozolimy. Turcy pozostawili nawet chorych i rannych. Czy A. Wespa\u0144ski by\u0142 w Damaszku do ko\u0144ca i opu\u015bci\u0142 miasto 30 wrze\u015bnia? Brakuje informacji, ale raczej nikt nie odsy\u0142a\u0142 tak potrzebnych lekarzy, gdy trwa\u0142y walki i szerzy\u0142y si\u0119 choroby.<\/p>\n

Krak\u00f3w<\/h3>\n

Ostateczna ewakuacja wojsk austro-w\u0119gierskich mia\u0142a miejsce w listopadzie i grudniu 1918 r. Zorganizowany przez attach\u00e9 Pomiankowskiego transport obj\u0105\u0142 ocala\u0142ych 200 oficer\u00f3w i 1050 \u017co\u0142nierzy C.K.armii. Zostali przewiezieni w\u0142oskim statkiem z Konstantynopola do Triestu. Czy by\u0142 w\u015br\u00f3d nich nasz doktor? Mo\u017cna by tak uwa\u017ca\u0107, gdyby nie znajduj\u0105ce si\u0119 w Archiwum w Krakowie pismo wicekonsula Republiki Czechos\u0142owacji z 15.09.1921 roku do dyrekcji policji w tym mie\u015bcie z pro\u015bb\u0105 o podanie adresu A. Wespa\u0144skiego, “kt\u00f3ry by\u0142 1918 roku nadlekarzem przy komendzie uzupe\u0142nie\u0144 L:16 krajowej obrony w Krakowie”<\/i>. Trudno podejrzewa\u0107, \u017ce wicekonsul by\u0142 osob\u0105 \u017ale poinformowan\u0105, wi\u0119c doktor Wespa\u0144ski pojawi\u0142 si\u0119 zapewne w Krakowie przed ko\u0144cem 1918 roku. Czeka\u0142y na niego st\u0119skniona \u017cona i c\u00f3rka. Janina w czasie wojny mieszka\u0142a z macoch\u0105 przy ulicy Karmelickiej. Musia\u0142a by\u0107 z ni\u0105 w dobrych stosunkach, bo Antoni Wespa\u0144ski pisze cz\u0119sto “uca\u0142uj r\u0105czki Mamusi”<\/i> lub “u\u015bciskaj Mamusi\u0119”<\/i>. Wyrazy t\u0119sknoty i uczu\u0107 oraz zwyk\u0142e informacje o pogodzie, otrzymanych gazetach, codziennym zm\u0119czeniu i drobnych rado\u015bciach doktor Antoni umieszcza\u0142 na pi\u0119knych wizualnie czarno-bia\u0142ych lub akwarelowych kartkach. Ten kolorowy, akwarelowy \u015bwiat idealnie pasuje do wyobra\u017ce\u0144 cz\u0142owieka z Europy o Wschodzie. Jest przyk\u0142adem fascynacji otaczaj\u0105c\u0105 egzotyczn\u0105 kultur\u0105: “Siedz\u0119 w tej chwili w kawiarni tureckiej w Skutari<\/i> (Chryzopol, dzi\u015b dzielnica Stambu\u0142u) i patrz\u0119 na t\u0142um handlarzy i przekupni\u00f3w podobnych jak ci …na kartce”<\/i>. S\u0142o\u0144ce pra\u017cy w\u015bciekle.<\/p>\n\"\"<\/a>

Targ w Skutari (dzi\u015b dzielnica Stambu\u0142u)
\n(kartka pocztowa, wydawca E. F. Rochat, Constantinople, Editions d\u2019Art de l\u2019Orient, ilustr. Warwick Goble; w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)<\/i><\/p>\n\"\"<\/a>

Ta sama kartka, strona tekstowa, z piecz\u0119ci\u0105 K.u.k \u00f6st.ung. Milit\u00e4rstationskommando in Konstantinopel (Dow\u00f3dztwo Stacji Wojskowej w Konstantynopolu), wys\u0142ana 06.06.1917r <\/i><\/p>\n

Ten urokliwy \u015bwiat, kt\u00f3ry zachwyca\u0142 wielu ludzi Zachodu ulega\u0142 w\u0142a\u015bnie zag\u0142adzie. Imperium Osma\u0144skie rozpad\u0142o si\u0119 po ponad 400 latach. Niezmienny od wiek\u00f3w styl \u017cycia ulega\u0142 gwa\u0142townej transformacji, gin\u0105\u0142 bezpowrotnie. Post\u0119puj\u0105cy po Wielkiej Wojnie proces europeizacji zatar\u0142 wiele \u015blad\u00f3w przesz\u0142o\u015bci. Poczt\u00f3wki ukazuj\u0105 zapisane na starej fotografii obrazy z \u017cycia Stambu\u0142u, Damaszku, miejsca, twarze, barwy i klimat miast sprzed ponad stu lat.<\/p>\n\"\"<\/a>

Kartka akwarelowa, pocz\u0105tek XX w.
\n(wydawca Henry’s Post Card, ilustr. J. Pawlikiewitz, wys\u0142ana 25.04.1917r; w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)<\/i><\/p>\n

Kartki dokumentuj\u0105 wojenne losy lekarza, ale s\u0105 przede wszystkim \u015bwiadectwem wielkiej mi\u0142o\u015bci ojcowskiej do nastoletniej c\u00f3rki: “kochana Janinko”<\/i>, “moja najdro\u017csza c\u00f3reczko ….nie potrzebuj\u0119 Ci\u0119 zapewnia\u0107, \u017ce twe nadzieje i marzenia zawsze mia\u0142y i mie\u0107 b\u0119d\u0105 osobny k\u0105cik w mojem sercu”<\/i>. (10.06.1918), “ca\u0142uj\u0119 Ci\u0119 z ca\u0142ego serca”<\/i>, “\u015bciskam Ci\u0119 z ca\u0142ej duszy”<\/i> To tylko kilka prostych zwrot\u00f3w, maj\u0105 jednak du\u017cy \u0142adunek emocji. Poczt\u00f3wki do tej m\u0142odej osoby by\u0142y wysy\u0142ane regularnie, w pewnym okresie nawet codziennie. Stworzy\u0142y zwart\u0105 kolekcj\u0119. Ojciec zreszt\u0105 \u015bwiadomie j\u0105 budowa\u0142 unikaj\u0105c wysy\u0142ania takich samych egzemplarzy, czy te\u017c ma\u0142o interesuj\u0105cych jego zdaniem widok\u00f3w. Cz\u0119sto te\u017c pyta\u0142 lub stwierdza\u0142: “posy\u0142am Ci \u0142adn\u0105 karteczk\u0119 do twych zbior\u00f3w”<\/i> lub “posy\u0142am Ci dzi\u015b karteczk\u0119 mniej banaln\u0105, z kt\u00f3rej zdaje si\u0119 b\u0119dziesz zadowolon\u0105”<\/i> oraz “znalaz\u0142em jeszcze jedn\u0105 czarn\u0105 kartk\u0119 w szufladzie, wi\u0119c Ci j\u0105 posy\u0142am, cho\u0107 nie wiem, czy Ci ju\u017c poprzednio takiej nie pos\u0142a\u0142em. Pojutrze b\u0119d\u0119 w Konst.[antynopolu] to kupi\u0119 kilka”<\/i>.<\/p>\n

Kolejna informacja o Antonim Wespa\u0144skim pochodzi z lutego 1920 roku. Jego m\u0142oda \u017cona nie \u017cyje ju\u017c wtedy od kilku miesi\u0119cy. On sam jest komendantem 1 Szpitala Epidemicznego, w kt\u00f3rym pracowa\u0142 przed wyjazdem. Funkcja ta zreszt\u0105 kosztowa\u0142a go wiele zdrowia. Czy by\u0142 chory wcze\u015bniej? W niespe\u0142na dwa lata po napisaniu kartki o utracie nadziei nie \u017cy\u0142. Jeszcze z Konstantynopola pisa\u0142 do \u017cony znamienne s\u0142owa: “O mnie moja droga nie obawiaj si\u0119. jestem ostro\u017cny wi\u0119cej jak kiedykolwiek, bo mi wcale nie zale\u017cy na tem, aby by\u0107 bohaterem, ofiar\u0105 swego zawodu”<\/i> (5.5.1917). Czy patrz\u0105c na koniec jego \u017cycia nie mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenia, \u017ce tak si\u0119 jednak sta\u0142o, ale to zdarzy\u0142o si\u0119 ju\u017c w innym kraju, innej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n\"\"<\/a>

Tablica nagrobna A. Wespa\u0144skiego na cmentarzu Rakowickim w Krakowie.
\n(fot. T. Szachtsznajder-Bzdyra) <\/i><\/p>\n

\u0141uk\u00f3w<\/h3>\n

Upad\u0142y wielkie imperia. Na gruzach powstawa\u0142y nowe pa\u0144stwa, rodzi\u0142y si\u0119 nowe konflikty. Osierocona Janina przyby\u0142a do rodzinnego miasta swojej matki. Zamieszka\u0142a u wujostwa Stilkr\u00f3w. Rok p\u00f3\u017aniej po\u015blubi\u0142a Stefana Miernickiego. Co pozosta\u0142o po jej ojcu? Zdj\u0119cia, listy, kartki, linijki zapisanego tekstu, s\u0142owa kiedy\u015b tak przez ni\u0105 wyczekiwane. Nawet gdy po kilku latach opu\u015bci\u0142a \u0141uk\u00f3w zabra\u0142a je ze sob\u0105. Przechowywa\u0142a kartki od ojca i rodzinne zdj\u0119cia przez kilka dziesi\u0119cioleci, chroni\u0105c przed burzami dziejowymi. Przekaza\u0142a je swojej wnuczce. S\u0105 dzi\u015b materialnym \u015bladem minionych czas\u00f3w. Na ich podstawie mo\u017cna odtworzy\u0107 losy jednego cz\u0142owieka i histori\u0119 jego rodziny. To jedyna w\u0105t\u0142a ni\u0107 \u0142\u0105cz\u0105ca pokolenia. Dzi\u0119ki niej przesz\u0142o\u015b\u0107 jest wci\u0105\u017c obecna w\u015br\u00f3d nas.<\/p>\n\"\"<\/a>

A. Wespa\u0144ski z \u017con\u0105 Jadwig\u0105 (z domu Stilkr ) oraz c\u00f3rk\u0105 Janin\u0105 (ur.1900) i synem Zbigniewem (ur.1901)
\n(zdj\u0119cie wykonane ok.1903 roku, fot. nieznany, w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)<\/i><\/p>\n\"\"<\/a>

A. Wespa\u0144ski (pierwszy od prawej) z drug\u0105 \u017con\u0105 Janin\u0105 (siedzi poni\u017cej) oraz dzie\u0107mi Janin\u0105 i Zbyszkiem.
\n(fot. nieznany; w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)<\/i><\/p>\n\"\"<\/a>

Piotr Stilkr (pierwszy od lewej) geodeta, ojciec Jadwigi i Antoniego, te\u015b\u0107 A. Wespa\u0144skiego.
\n(fot. nieznany; w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)<\/i><\/p>\n\"\"<\/a>

Jadwiga ze Stilkr\u00f3w, pierwsza \u017cona A. Wespa\u0144skiego, zdj\u0119cie z wykonane w Zakopanem pomi\u0119dzy 1900 a 1905 rokiem.
\n(Zak\u0142ad Fotograficzny Ludwik Koehler, Lw\u00f3w, Zakopane; w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)<\/i><\/p>\n\"\"<\/a>

Antoni Stilkr, szwagier A. Wespa\u0144skiego, przy pomiarach geodezyjnych.
\n(fot. nieznany, w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna)<\/i><\/p>\n

“Umar\u0142ych wieczno\u015b\u0107 dot\u0105d trwa, dok\u0105d pami\u0119ci\u0105 im si\u0119 p\u0142aci”
\n– Wis\u0142awa Szymborska.<\/h4>\n

Autor: Marzena Romaniuk<\/p>\n

* Gor\u0105ce podzi\u0119kowania dla pani Teresy Szachtsznajder-Bzdyry za udost\u0119pnienie kartek i zdj\u0119\u0107 rodzinnych.<\/i><\/p>\n

\n
Podstawowa bibliografia<\/h6>\n

– Demirci S.,Cosar N., Haidar Pasha Station in World War I, Conference:Stations at War 1914-1918\u201d Eyl\u00fcl 2014 https:\/\/www.researchgate.net\/publication<\/p>\n

– Saj\u00f3 Tam\u00e1s, Lemberg: the fifth grave of the hero of Gaza, \/riowang.blogspot.com\/2012\/05\/<\/p>\n

– Szczepanik W., Austro-w\u0119gierska wojskowa s\u0142u\u017cba medyczna podczas I wojny \u015bwiatowej. Pr\u00f3ba analizy \u017ar\u00f3d\u0142a ikonograficznego \u2013 albumu dr Mieczys\u0142awa Gorki, “Krzysztofory” t.37<\/p>\n

– Bebak M., Wok\u00f3\u0142 bonifraterskiej \u201eKol\u0119dy\u201d z czas\u00f3w I wojny \u015bwiatowej, Z klasztornych archiw\u00f3w. Bonifratrzy w s\u0142u\u017cbie chorym, KWARTALNIK 4\/2020<\/p>\n

– \u00d6sterreich-Ungarns Truppen in Pal\u00e4stina \/de.wikipedia.org\/wiki\/<\/p>\n

– www.turkishpostcards.com<\/p>\n

– Stambu\u0142. Dwa \u015bwiaty jedno miasto, Krak\u00f3w 2018<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

“Wys\u0142any dla t\u0119pienia cholery i d\u017cumy w Syryi, Palestynie i na Ba\u0142kanie” – s\u0142owa ze wspomnienia po\u015bmiertnego zamieszczonego w dzienniku “Naprz\u00f3d” (26.04.1920) wydaj\u0105 si\u0119 najlepiej oddawa\u0107 tre\u015b\u0107 mojego artyku\u0142u jak i dzia\u0142alno\u015b\u0107 jego bohatera. Antoni Wespa\u0144ski, urodzony w Warszawie lekarz krakowski, zmobilizowany, odbywa\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105 w armii austro-w\u0119gierskiej na terenie Imperium Osma\u0144skiego. Wprawdzie po\u015bwi\u0119ci\u0142am mu ju\u017c tekst na stronie Historii …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7536,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[30],"tags":[132,1543,1534,130,180,2577,2600,1008,2595,2599,2598,2578,2597,2601,2596],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7505"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7505"}],"version-history":[{"count":42,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7505\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7574,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7505\/revisions\/7574"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/7536"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7505"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7505"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.lukow-historia.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7505"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}